Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος

Στο διήγημα με τίτλο «Ελβετία» μια Εβραία Αμερικανίδα ανακαλεί τα εφηβικά της χρόνια στην Ελβετία, όπου έζησε για λίγο καιρό ως οικότροφος στο σπίτι μιας καθηγήτριας αγγλικών, μαζί με τη Μαρί απ’ την Μπανγκόκ και τη Σοράγια από την Τεχεράνη. Ο κόσμος της δεκαοχτάχρονης Σοράγιας –ένας κόσμος δεμένος στο ξέφρενο άρμα του ερωτισμού και της εξουσίας– μυεί τη δεκατριάχρονη αφηγήτρια σε μια από τις πτυχές της γυναικείας κοινωνικής και ψυχολογικής πραγματικότητας. Πρόκειται για το πρώτο διήγημα της συλλογής «Τι σημαίνει να είσαι άντρας», όπου ολοκληρώνοντας την ανάγνωση μπαίνει κανείς στον πειρασμό να αναρωτηθεί αν ο τίτλος είναι ειρωνικός ή παρελκυστικός.

Αν δηλαδή η Αμερικανοεβραία Νικόλ Κράους θέλει στην πραγματικότητα να μας μιλήσει για το τι σημαίνει να είσαι γυναίκα και μάλιστα σε έναν κόσμο φτιαγμένο από άντρες. Η αλήθεια είναι ότι στα δέκα διηγήματα που απαρτίζουν τη συλλογή (και έχουν γραφτεί στη διάρκεια μιας εικοσαετίας) οι γυναικείοι χαρακτήρες έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Συχνά στον ρόλο της αφηγήτριας, μεταφέρουν από μια εξαιρετικά σύγχρονη οπτική γωνία τα τεκταινόμενα της ιστορίας αλλά και την ευρύτερη πραγματικότητα μέσα στην οποία αυτά εγγράφονται.

Στο θαυμάσιο «Βλέποντας τον Ερσαντί» μια χορεύτρια «δοσμένη» ψυχή τε και σώματι στο όραμα του χορογράφου που θαυμάζει, τον ακολουθεί ως μέλος του θιάσου στο Τελ Αβίβ και τα βράδια, μετά τις πρόβες, χαζεύει ταινίες στην τηλεόραση. Ετσι, μια βραδιά παρακολουθεί τη Γεύση του κερασιού, του Ιρανού Αμπάς Κιαροστάμι, όπου πρωταγωνιστεί ο ηθοποιός Χομαγιούν Ερσαντί, το ανέκφραστο πρόσωπο του οποίου της ασκεί μια παράξενη γοητεία. Τόσο η αφηγήτρια, όσο και η Ρομί, η καλύτερή της φίλη, βιώνουν η καθεμιά τους από μια σχεδόν μεταφυσική εμπειρία σε σχέση με τον Ερσαντί και μετά από αρκετά χρόνια ανταλλάσσουν γράμματα. Η Ρομί τής γράφει ότι ξαναείδε την ταινία και πρόσεξε ότι στην αρχή, στη μαύρη οθόνη, προβάλλονται –όπως συμβαίνει σε κάθε ιρανική ταινία– οι λέξεις «Στο όνομα του Θεού». «Πόσον καιρό χάσαμε, έγραφε, πιστεύοντας ότι τα πράγματα που μας συνέβαιναν ήταν δώρα που έφταναν στα χέρια μας μέσω θαυμαστών διαύλων, εν είδει σημαδιών, με την αγάπη των αντρών, στο όνομα του Θεού, αντί να τα δούμε ως αυτό που ήταν: εκφάνσεις της δύναμης που ανασύραμε από το κενό στα ίδια μας τα βάθη».

Η στοχαστικότητα, η εμβάθυνση, η ευαισθησία ως τρωτότητα αλλά και ως δύναμη δεν είναι βέλη μόνο στη φαρέτρα των ηρωίδων της Κράους. Εξίσου περίπλοκοι κι ευάλωτοι, εξίσου ανθρώπινοι είναι και οι άντρες ήρωες, όπως ο ερασιτέχνης μποξέρ –ή όπως τον αποκαλεί η αφηγήτρια ο «Γερμανός Πυγμάχος», που δεν μπορεί να μοιραστεί το κρεβάτι του στον ύπνο και κάνει πριν κοιμηθεί την προσευχή του– ή όπως ο ηλικιωμένος καθηγητής Μπρόντμαν που το σκάει από το κρεβάτι του νοσοκομείου για να «σώσει» τον εγγονό του από την τελετή της περιτομής, να άρει από τους ώμους του βρέφους τα βάρη της παράδοσης που λύγισαν τους δικούς του. Γιατί η Κράους σε αυτή τη συλλογή δεν εξετάζει μόνο τι σημαίνει να είσαι άντρας και τι σημαίνει να είσαι γυναίκα «και αν τα πράγματα αυτά μπορούσαν να θεωρηθούν ισοδύναμα ή διαφορετικά αλλά ισοδύναμα ή όχι», αλλά και τι σημαίνει να είσαι Εβραίος άντρας και Εβραία γυναίκα, τι σημαίνει αυτό για τους παλαιότερους και τι σημαίνει για τους νεότερους, πώς η Ιστορία εγγράφεται στα κύτταρα αλλά και πώς γίνεται βαρίδι στα πόδια, πώς μπλέκεται διαρκώς σαν ένα τρίτο πρόσωπο ανάμεσα στις σχέσεις των ανθρώπων. Πώς τους φέρνει κοντά αλλά και πώς τους χωρίζει.

Πρόκειται για ένα εξαιρετικό βιβλίο που αγγίζει θέματα ταυτότητας, φύλου, παράδοσης και τα αποδίδει με υψηλών προδιαγραφών λογοτεχνικότητα, γι’ αυτό και τον Νοέμβριο του 2020 τιμήθηκε με το Wingate Prize. Από τη συλλογή ξεχώρισα –εκτός από τα διηγήματα στα οποία έχω ήδη αναφερθεί– το θαυμάσιο «Amour» όπου ο αφηγητής μάς μεταφέρει μια ιστορία «ιδανικού έρωτα» που όμως ξηλώνεται από μια αναπάντεχη κλωστή που κρέμεται, αυτή του ανθρωπισμού. Γιατί η συγγραφέας σε αυτή τη συλλογή μιλάει κατά βάθος για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος.