Ο Νίκος Καζαντζάκης αποτελεί σίγουρα έναν από τους πολυγραφότερους συγγραφείς της λογοτεχνίας μας, που δραστηριοποιήθηκε σε όλα τα είδη του λόγου (πεζογραφία, ποίηση, δράμα, παιδική λογοτεχνία, ταξιδιωτικά, δοκίμιο, μεταφράσεις κ.λπ.). Ηταν ένας συγγραφέας στοχαστής, που διήλθε τη φιλοσοφία της εποχής του, τη θεολογία, τη διεθνή σκέψη, τις πολιτικές θεωρίες, τις γλωσσικές ανησυχίες και τις ενσωμάτωσε σε ένα ιδιαίτερο κράμα μέσα στον λόγο του.
Δεν ξέρω αν έχει έρθει η ώρα να οργανωθεί μια πλήρης σειρά των Απάντων του. Δεν ξέρω αν οι Εκδόσεις Διόπτρα, που ανέλαβαν τα δικαιώματά του, έχουν ευρύτερα σχέδια. Δεν ξέρω αν μπορεί να συγκροτηθεί μια ομάδα καζαντζακιστών που θα συλλέξουν, θα οργανώσουν και θα εκδώσουν όλα τα κείμενά του, άλλα εκδεδομένα σε αυτόνομους τόμους κι άλλα αθησαύριστα. Το σίγουρο πάντως είναι ότι μια Encyclopedia Kazantzakiana αξίζει να εκπονηθεί, ώστε να είναι προσιτά τα λόγια και οι σκέψεις του Κρήτα συγγραφέα σε ένα ενιαίο σώμα.
Ηδη γνωρίζουμε τα 11 μυθιστορήματά του, μερικά με αυτοβιογραφικές νότες: «Οφις και κρίνο», «Σπασμένες ψυχές», «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», «Ο Καπετάν Μιχάλης», «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», «Ο τελευταίος πειρασμός», «Ο Φτωχούλης του Θεού», «Αναφορά στον Γκρέκο», «Οι Αδερφοφάδες», «Ο βραχόκηπος» και «Συμπόσιον», τα οποία καταξίωσαν τον συγγραφέα παγκοσμίως. Ηδη ξέρουμε την επική «Οδύσσεια» και τις μικρές «Τερτσίνες», όπως και τα θεατρικά έργα που είναι ιδεοκρατούμενα (από τα πρώιμα «Ξημερώνει», «Φασγά» και «Εως πότε;» μέχρι τα ωριμότερα «Βούδας», «Προμηθέας Δεσμώτης», «Χριστόφορος Κολόμβος», «Κωμωδία», «Χριστός», «Μέλισσα», «Σόδομα και Γόμορρα», «Ιουλιανός», «Καποδίστριας» και «Ο Οθέλλος ξαναγυρίζει», αλλά και άλλα).
Ισως πιο ενδιαφέροντα είναι τα ταξιδιωτικά του, που περιέγραψαν και σχολίασαν τόπους όπως την Ισπανία, την Ιταλία, την Αίγυπτος και το Σινά, τη «Ρουσία», την Ιαπωνία και την Κίνα, την Αγγλία, την Ιερουσαλήμ, την Κύπρο και τον Μοριάς, κείμενα που συνδυάζουν την πολιτισμική ματιά με τη δεξιοτεχνική αφήγηση. Δεν ξεχνάμε τα παιδικά του («Μέγας Αλέξανδρος» και «Στα παλάτια της Κνωσού»), τα δοκίμια-μελέτες του («Η αρρώστια του αιώνος», τη διατριβή του για τον Νίτσε, την εμβληματική «Ασκητική», την «Ιστορία της Ρωσικής Λογοτεχνίας») και τις πολυάριθμες μεταφράσεις του.
Ολα αυτά τα έχουμε σε βιβλία, αν και χρειάζονται πλαισίωση με εισαγωγές και επίμετρα, όπου δεν υπάρχουν. Εκδόσεις δηλαδή φιλικές στο ευρύ κοινό, αλλά συνάμα εμπλουτισμένες με (περι)κείμενα που θα δώσουν ερμηνευτικά εργαλεία στον αναγνώστη. Παράλληλα, όμως, αξίζει να συγκεντρωθούν και να απαρτίσουν ξεχωριστούς τόμους οι άπειρες επιστολές του (που ώς τώρα έχουν εκδοθεί σε ελάχιστους τόμους, αλλά υπάρχουν πολλές άλλες που περιμένουν την αποθησαύρισή τους), οι άγνωστο πόσες συνεντεύξεις του και τα αξιοπρόσεκτα δοκίμιά του, που διαχέονται σε περιοδικά και εφημερίδες της εποχής του.
Πολλοί πιστεύουν ότι ο Καζαντζάκης είναι ο διανοούμενος των μετρίων, ο ιδεολόγος γραφομανής, ο συγγραφέας μιας εξεζητημένης τεχνητής γλώσσας. Αλλοι αναγνωρίζουν μια πρωτοποριακή σκέψη, μια γραφή που δεν μένει στο ρεαλιστικό πλαίσιο, όπως νομίζεται, μια θεολογική και φιλοσοφική σκευή, που συναντάται όχι μόνο εν πλοκή, αλλά και σε αυτούσιο στοχαστικό λόγο, μια γλωσσική αναζήτηση που διέτρεξε όλη την ελληνική γλώσσα με τις διαλέκτους και τα πολυεπίπεδα ύφη της.
Τελικά, αυτό που κάνει τον Καζαντζάκη διαχρονικά επίκαιρο και διεθνώς αναγνωρισμένο είναι ακριβώς αυτή η πολυσυλλεκτικότητα, που χύνεται στο καμίνι της διάνοιάς του για να φτιάξει ένα νέο χαρμάνι, που συνδυάζει το τοπικό με το παγκόσμιο και το φιλοσοφικό με το λογοτεχνικό. Ξεκίνησε από τον Αισθητισμό και τη Λογοτεχνία της Παρακμής, έγραψε ρεαλιστικά μυθιστορήματα που είναι όμως γεμάτα με ρομαντικές πινελιές, συμπορεύτηκε με τον Μοντερνισμό, χωρίς να ενδώσει σ’ αυτόν, και, κατά μερικούς, μπόλιασε τα κείμενά του με μεταμοντερνιστικά στοιχεία, που εξακολουθούν να τα διατηρούν φρέσκα και ζωντανά.
Κορφολόγησε τον δαρβινισμό, τον φροϋδισμό, τον μηδενιστικό υπερανθρωπισμό του Νίτσε, τον μεσσιανισμό, τον πλατωνισμό: όλα τα πέρασε μέσα από το δημιουργικό πρίσμα του μπερξονισμού, που θέλει τον άνθρωπο να τεντώνεται προς τα πάνω σε μια δημιουργική πνοή. Πολιτικά ξεκίνησε από τον σοσιαλισμό και τον μαρξισμό, πέρασε σε ένα μετακομμουνιστικό «πιστεύω» στην «Ασκητική», ακολούθησε τον αριστοκρατικό εθνικισμό του Δραγούμη, πίστεψε σε ό,τι δίνει δύναμη και φλόγα στον άνθρωπο. Ολα αυτά τα ρεύματα τα έλιωσε μέσα στην «Κρητική ματιά», το amor fati, το κοίταγμα της αβύσσου με τη μέγιστη απελπισία που μπορεί να γεννήσει την πιο ουσιαστική ελπίδα.
Το έργο του Καζαντζάκη δεν είναι ισοϋψές. Ωστόσο, τα πολύ δυνατά κείμενά του λάμπουν ακόμα, ενώ η σκέψη του διαχέεται παντού, και πολλοί τη διαβάζουν και την ξαναδιαβάζουν, βρίσκοντας συνεχώς νέες αφορμές πνευματικής ανανέωσης.
