«Κι όταν γεμίσεις στάχτες […] γράφεις τον πρώτο στίχο»

Οι πολλαπλές ιδιότητες του Αλέξανδρου Ισαρη, που γεννήθηκε στις Σέρρες και σπούδασε αρχιτεκτονική στο Γκρατς και στη Θεσσαλονίκη απ’ όπου κατηφόρισε το 1978, όπως τόσοι της θαυμαστής γενιάς του, δεν είναι εύκολο να διαχωριστούν. Το πολύπλευρο έργο του «κοσμοπολίτη της μοναξιάς», που χτίστηκε στο μάκρος μιας πενηντάχρονης δημιουργικής δραστηριότητας, αποτελεί ένα σύνολο με υπόγειες ή φανερές συνδέσεις. Ο ζωγράφος τροφοδότησε τον ποιητή, ο φωτογράφος ή ο μεταφραστής άρδευσε τον πεζογράφο, ο γραφίστας τον δοκιμιογράφο, όνειρα προμήθευσαν την πρώτη ύλη για ποιήματα, η κινηματογραφική αφήγηση δόμησε πίνακες ζωγραφικής, η μουσική υπομνημάτιζε πάντα τα πεζά του.

Αναγνωρισμένος ζωγράφος με υπερρεαλίζουσες αφετηρίες και παλίμψηστη τεχνική (χρωματιστά μολύβι σε επάλληλες στρώσεις) που εκφράστηκε εμμονικά σε θραύσματα σωμάτων –αυθύπαρκτα και λειτουργικά όπως τα «μέλεα» του ομηρικού ανθρώπου– και εικονοκλαστικές ασκήσεις πάνω σε κλασικά έργα ζωγραφικής (από αρχαιοελληνικές μετόπες και αετώματα έως αναγεννησιακές, μυθολογικές ή βιβλικές παραστάσεις).

Πολυβραβευμένος (Κρατικό Βραβείο Μετάφρασης 1997, Βραβείο ΕΚΕΜΕΛ 2007, 2011) και χαλκέντερος μεταφραστής (από ορατόρια ή λιμπρέτα έως τον βιβλικό Εκκλησιαστή) κυρίως γερμανόφωνης λογοτεχνίας. Χάρη στον Ισαρη ανακαλύψαμε Τόμας και Κλάους Μαν ή Μούζιλ, διαβάσαμε Μπέρνχαρντ, Φριτς, Χάντκε, Σνίτσλερ, Τικ, Κανέτι και, πρόσφατα, τις Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε (Κίχλη, 2018) του Ρίλκε, στον οποίο είναι αφιερωμένη και η αποσπασματική ψυχοπροσωπογραφία Κάτω από τόσα βλέφαρα. Σημειώσεις για τον Ρίλκε, Ικαρος 2008).

Συνδυάζοντας την υγρή μελαγχολία μιας κεντροευρωπαϊκής φασματικής ατμόσφαιρας με το μεσογειακό φως, η αισθησιακή φλέβα του Ισαρη, με το ονειρικό βάθος και τη φανταστική εμπνοή, τον οδήγησε άσφαλτα στην πεζογραφία. Από τα ολιγοσέλιδα πεζογραφήματα της συλλογής Ανάμεσά τους η μουσική (1991, Νεφέλη, 1998) ώς τα αφηγήματα/νουβέλες του τόμου Βίνκελμαν ή Το πεπρωμένο (Κίχλη, 2010, Βραβείο Περιοδικού Διαβάζω), η χαμηλόφωνη και γεμάτη αδιόρατους αισθητικούς και αισθησιακούς ιριδισμούς γραφή του δεν φτάνει ποτέ σε υπερβολές ή εκρήξεις. Ούτε το αμάλγαμα μουσικών φράσεων, λογοτεχνικών αναφορών, ζωγραφικών πινάκων, ούτε οι χαρακτήρες του, ταυτόχρονα αληθινοί και ενσαρκώσεις της ιδέας της ομορφιάς, θα τον εγκλωβίσουν σ’ έναν αποστειρωμένο ενδολογοτεχνισμό. Η Τέχνη αποτελεί τρόπο ζωής για τους χαρακτήρες του και, όπως για τον ίδιο, το μοναδικό κάτοπτρο ερμηνείας του κόσμου.

Κι αν στο Εξι περίπατοι. Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς (Κίχλη, 2020), όπου ο Ισαρης μεταπλάθει αυτοβιογραφική ύλη (από τη γενέθλια πόλη των Σερρών και τη μυθοποιημένη Μητέρα Θεσσαλονίκη στο Βερολίνο και τη Βιέννη, κι από την Εύβοια στην Τήνο), οι αναμνήσεις αναδύονται με τον παραμορφωτικό φακό του ονείρου, στο Ονειρολόγιο (Στερέωμα, 2018), που τιτλοφορήθηκε έτσι για να θυμίζει το Μαρτυρολόγιο του Αντρέι Ταρκόφσκι, ο Ισαρης αντλεί ατόφιο ονειρικό υλικό από το μυστικό του ημερολόγιο: σκοτεινά όνειρα και αινιγματικά ενύπνια γεμάτα μελωδικά μοτίβα, ζωομορφικούς εφιάλτες, φανταστικές συναντήσεις με τη μορφή της μητέρας (που επανέρχεται όπως και στα ποιήματα σαν ελεγειακή επωδός), αλλά και αγαπημένους συγγραφείς και καλλιτέχνες: από τον Προυστ και τον Μούζιλ μέχρι τον Βάγκνερ και τον Χειμωνά.

Η γνωριμία με τον τελευταίο στη «Βιβλιοθήκη» των Μανόλη Αναγνωστάκη και Γιάννη Πάνου σημάδεψε τη ζωή του όπως φαίνεται από τον πρόλογο στην εξαιρετική έκδοση των χειρογράφων του μεγάλου μοναχικού συγγραφέα (Γιώργος Χειμωνάς, Χειρόγραφα από το αρχείο του Αλέξανδρου Ισαρη. Επιμέλεια-επίμετρο Ευριπίδης Γαραντούδης, Ικαρος 2006).

Τα ολιγόστιχα στην αρχή ποιήματά του (συγκεντρωτική έκδοση Εγώ ένας ξένος. Ποιήματα 1967-2011 (Κίχλη, 2013) με την εικαστικά ανάγλυφη («ακόμα και οι στίχοι μας μοιάζουν από πηλό») και μουσικά κρυπτική («κλωστή ασημένια μουσική») γλώσσα αποκτούν προοδευτικά όγκο με προσθήκες καταλόγων, αφηγήσεις ονείρων, περιγραφές πινάκων και τοπίων που διακόπτονται από πεζόμορφα τμήματα, ημερολογιακές καταγραφές ή σεναριακές οδηγίες. «Μνήμες κόκκαλα», «χούφτες σκόνη» και «σκοτεινές αστραπές» από το οικογενειακό άλμπουμ, φαντάσματα και άγγελοι, μυθολογικές μορφές και οι αγαπημένοι του Μπαχ και Μάλερ, Καβάφης, Ζέμπαλντ κ.ά. πρωταγωνιστούν σε διαδοχικές επιφάνειες («μικρές στιγμές κι άλλες στιγμές ο χρόνος δεν τελειώνει») εκτυφλωτικού φωτός και διαστολής του βιώματος. Και το ποιητικό υποκείμενο, καθώς «ο χρόνος προχωρεί ποδοπατώντας» ή «σέρνεται σαν την οχιά», αγωνίζεται να «γευτεί τα χρώματα» της ζωής, «φως με λάσπη πλάθοντας».

Αν στην αφετηρία της καλλιτεχνικής δημιουργίας του βρίσκεται η «αθεράπευτη μοναξιά του εγώ», όπως έλεγε ο αγαπημένος του Μούζιλ για τον ποιητή, η εποπτική, σήμερα, εικόνα του έργου του δίνει την αίσθηση μιας εν προόδω «μελέτης θανάτου». Στο αναγεννησιακό ολιστικό του πνεύμα η χρονική ακολουθία σβήνει σε ένα διακαλλιτεχνικό συνεχές, το φανταστικό εγκαθίσταται ως συστατικό μέρος του πραγματικού και η Τέχνη αποδεικνύεται πιο αληθινή από την πραγματικότητα.