«Εν αρχή ο Θεός εποίησεν ένα χαμόγελο». Αυτή η επιγραφή του πρώτου ποιητικού βιβλίου του Κυριάκου Χαραλαμπίδη, Πρώτη πηγή (1961), ορίζει το σημείο αφετηρίας όχι μόνο για να αρχίσουμε να εισερχόμαστε στη μυστική και μαζί φωτεινή κρύπτη του έργου του, αλλά και για να κατανοήσουμε το δοκίμιο του Κυριάκου Μαργαρίτη, Φοντάνα αμορόζα. Ποίηση και ποιητική του Κυριάκου Χαραλαμπίδη. Ο Μαργαρίτης, με άλλα λόγια, στις 556 σελίδες του επιβλητικού σε όγκο βιβλίου του ποιεί ένα πλατύ χαμόγελο και το απευθύνει από καρδιάς στον ποιητή Χαραλαμπίδη, την πηγή του έρωτα (εξ ου και ο τίτλος του βιβλίου) από όπου ανάβλυσε το γοργά τρεχούμενο νερό του πονήματός του.
Ο Μαργαρίτης ξεκίνησε, όπως μαρτυρεί στο «Προοίμιο-ημερολόγιο εργασίας» του βιβλίου, με στόχο να κάνει μια σχολιασμένη επισκόπηση και αποτίμηση της πρόσληψης που συνάντησε από την κριτική το ποιητικό έργο του Χαραλαμπίδη, στην πορεία του από το 1961 μέχρι σήμερα. Αλλά, εν τέλει, το βιβλίο του εξελίχθηκε σε αυτό που κυρίως είναι: μια στοχαστική, διεισδυτική και, ως προς ορισμένες όψεις της, αποκαλυπτική, συνολική κριτική θεώρηση της ποίησης και της ποιητικής του Χαραλαμπίδη.
Οι παλαιότερες απόψεις και κρίσεις λαμβάνονται υπόψη, όχι για να περιγραφούν, να σχολιαστούν και να αποτιμηθούν, αλλά ενταγμένες στον δημιουργικό διάλογο που αναπτύσσεται μαζί τους. Στην προοπτική, λοιπόν, της συνολικής θεώρησης της ποίησης και της ποιητικής του Χαραλαμπίδη, ο Μαργαρίτης συνθέτει αρμονικά διάφορες σκοπιές εξέτασης του υλικού του το οποίο εποπτεύει με ασφάλεια: αξιοποιεί βιογραφικές και εργογραφικές πληροφορίες, ως εστίες φωτισμού του έργου του Χαραλαμπίδη και του ανθρώπου∙ παράλληλα, διαλέγεται με το πλούσιο δοκιμιογραφικό έργο καθώς και τις συνεντεύξεις του ποιητή, ενός αυθεντικού poeta doctus∙ κάνει την εκ του σύνεγγυς ανάγνωση συλλογών και μεμονωμένων ποιημάτων, από τα οποία εκτεταμένα αποσπάσματα ενσωματώνονται στον κριτικό λόγο του Μαργαρίτη∙ εντοπίζει τους κύριους άξονες της εξέλιξης που είχε η ποίηση του Χαραλαμπίδη μέσα στον χρόνο, και σε σχέση βέβαια με το καταλυτικό για τον τόπο και τους ανθρώπους του ιστορικό βίωμα της κυπριακής τραγωδίας, και οργανώνει στη βάση αυτών των αξόνων την ερμηνεία του έργου ως ενός οργανισμού που αναπτύσσεται αλλά κατά βάθος είναι ενιαίος και αδιαίρετος.
Ετσι κεντρικά ζητήματα, που προφανώς εξέτασε και η προηγούμενη κριτική, όπως η παρωδία και η μεθιστορική προοπτική ως τρόποι ποιητικής μελέτης και αντίδρασης στην κυπριακή τραγωδία, διερευνώνται εκ νέου. Η συνολική θεώρηση της ποίησης και της ποιητικής του Χαραλαμπίδη επιφέρει τη γραμμική ως προς την εξέλιξη του έργου διάρθρωση των μερών του βιβλίου, ωστόσο συχνές παρεκβάσεις, μετατοπίσεις μέσα στον χρόνο και στο έργο, δείχνουν ουσιαστικά την ενότητα της εξεταζόμενης ποίησης.
Ο κύριος άξονας της κριτικής ανάγνωσης του Μαργαρίτη είναι η ανάδειξη της θεμελίωσης της ποίησης του Χαραλαμπίδη βαθιά στο έδαφος της ορθόδοξης χριστιανικής θεολογίας. Σε αυτό το έδαφος καρφώθηκε ο σταυρός που οδήγησε τον Θεάνθρωπο στην ανάσταση. Αυτή η σκοπιά θεώρησης του χαραλαμπίδειου έργου δεν μας ήταν άγνωστη, ωστόσο ήταν άλλες οι περιοχές όπου η κριτική εστίασε την προσοχή της, όπως η σχέση με την Ιστορία ή ο δεσμός με την ελληνική ποιητική παράδοση.
Μετά την ανάγνωση του βιβλίου του Μαργαρίτη δεν μένει αμφιβολία πως κοσμοθεωρητικά το έργο του Χαραλαμπίδη εκπηγάζει, ως φοντάνα αμορόζα, από την ορθόδοξη χριστιανική θεολογία και πίστη. Ο Μαργαρίτης μάς φανερώνει ότι η πορεία από τη σταύρωση προς την ανάσταση – και οι όροι αυτοί, που ο συγγραφέας χρησιμοποιεί, δεν είναι συμβολικοί, είναι αναφορικοί, φωτίζει πνευματικά και συνέχει κοσμοθεωρητικά το έργο του Χαραλαμπίδη, λειτουργώντας ως η βάση επάνω στην οποία στηρίζεται η οικουμενική διάστασή του.
Αλλά το βιβλίο αξίζει να επαινεθεί επιπρόσθετα, πέρα από το στοχαστικό βάθος και την οξυδέρκεια της κριτικής ματιάς του Μαργαρίτη, και (ή ίσως κυρίως) επειδή παρακάμπτει την ευθεία αλλά και πολυσύχναστη λεωφόρο της φιλολογικής μονογραφίας και παρεκκλίνει στη σκολιά οδό, το κακοτράχαλο μονοπάτι του λογοτεχνικού δοκιμίου, ολοένα σπανιότερου στις μέρες μας. Επιτέλους, λοιπόν, μια κριτική μελέτη, αντιμέτωπη με ένα κορυφαίο ποιητικό έργο, θεμελιωμένη στο έδαφος μιας στέρεας φιλολογικής παιδείας και χωρίς υποσημειώσεις!
Ο Μαργαρίτης αναμετριέται, και καλά κάνει, με την ακμαία παράδοση του δοκιμιογραφικού λόγου που μας κληροδότησαν οι σημαντικότεροι Ελληνες ποιητές του 19ου και κυρίως του 20ού αιώνα, ανάμεσά τους και ο δοκιμιογράφος Χαραλαμπίδης. Χάρη σε αυτό το προσωπικό ύφος, το βιβλίο του είναι γλωσσικά και εκφραστικά εύχυμο, με μεταπτώσεις από τον υπόγεια συγκινημένο λόγο μέχρι τα ειρωνικά κλεισίματα του ματιού προς τον αναγνώστη του. Ιδίως, όμως, το ποικιλμένο ύφος του θερμαίνεται ως πράξη λόγου. Γιατί πρόκειται για ένα βιβλίο ευλαβικό και αγαπητικό. Σε πείθει ότι ο αναγνώστης του έργου του Χαραλαμπίδη και δοκιμιογράφος Μαργαρίτης απολαμβάνει μια βαθιά ευφορική αίσθηση, καθώς έχει μυηθεί στο έργο του ποιητή κι έτσι αναλαμβάνει το ευφρόσυνο χρέος να μυήσει και τον αναγνώστη στην ίδια αίσθηση.
