Λίγο πριν την εκπνοή της χρονιάς της πανδημίας, επιχειρούμε μια ανασκόπηση της ξενόγλωσσης λογοτεχνικής παραγωγής. Σταχυολογούμε πεζογραφικά έργα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020 (αγγλόφωνα ή μεταφρασμένα στα αγγλικά) σε μια προσπάθεια να διακρίνουμε γενικές θεματικές και να αποτυπώσουμε το στίγμα ενός annus horribilis μεν για την ανθρωπότητα, mirabilis δε για την παγκόσμια λογοτεχνία.
Πολιτικές «κανονικότητες» και ελευθερίες
Η «νέα κανονικότητα» είναι το πλέον πολυφορεμένο σλόγκαν των ημερών της πανδημίας. Αναμφισβήτητα, η προσπάθεια των κυβερνήσεων να διαχειριστούν την υγειονομική κρίση οδηγεί σε μια άνευ προηγουμένου διεύρυνση της κυβερνητικής εξουσίας. Η συζήτηση για το μέλλον της δημοκρατίας, τις ελευθερίες των πολιτών και τον κίνδυνο της αυταρχικής διολίσθησης εκτυλίσσεται σε πολλαπλά μέτωπα, συμπεριλαμβανομένων και των τεχνών. Παρουσιάζουμε εν συντομία δύο αμερικανικά μυθιστορήματα που πραγματεύονται τις απειλές εναντίον της δημοκρατίας και της πολιτικής ελευθερίας.
Με φόντο τη σύγχρονη Ινδία, η Megha Majumdar επιχειρεί στο μυθιστόρημα A Burning να απαντήσει στο κατά πόσον αξίζει να ονειρεύεται κανείς ένα καλύτερο μέλλον στο πλαίσιο ενός περιβάλλοντος πολιτικής αστάθειας. Η Jivan, μια φτωχή νεαρή μουσουλμάνα με όνειρα για σπουδές, κατηγορείται για τρομοκρατική δράση και φυλακίζεται· το μόνο ενοχοποιητικό στοιχείο σε βάρος της είναι ένα σχόλιό της στα κοινωνικά δίκτυα με αφορμή ένα αιματηρό επεισόδιο. Η περιπέτεια της Jivan ρίχνει φως στους τρόπους με τους οποίους οι έχοντες δύναμη χειραγωγούν τους μη κατέχοντες αποκαλύπτοντας το νήμα που συνδέει το κοινωνικό προνόμιο με τους πολιτικούς μηχανισμούς διαφθοράς.
Στο υβριδικό πεζογράφημα Homeland Elegies, ο βραβευμένος με Πούλιτζερ δραματουργίας Ayad Akhtar συνδυάζει το οικογενειακό δράμα με μια πραγματεία περί κοινωνίας παρακολουθώντας την ιστορία ενός γιου και του μετανάστη πατέρα στην μετά την 11η Σεπτεμβρίου εποχή. Ο συγγραφέας προσφέρει ένα λογοτεχνικό ντοκουμέντο του αποκλεισμού των Αμερικανών μουσουλμάνων από το «αμερικανικό όνειρο», το οποίο εκθέτει ουσιαστικά ως ένα κενό σχήμα που καταρρέει υπό το βάρος των πολιτικών πραγματικοτήτων της νέας χιλιετίας.
Διέξοδος στην Ιστορία
Τα ιστορικά μυθιστορήματα διατηρούν και φέτος μια σταθερή θέση στις προτιμήσεις του αναγνωστικού κοινού. Στα χέρια ικανών συγγραφέων γίνονται ιδανικά οχήματα για να αποτυπωθεί ο μακροπρόθεσμος αντίκτυπος σημαντικών κοινωνικών μετατοπίσεων. Ο αναγνώστης δράττεται της ευκαιρίας για να αποστασιοποιηθεί από την επικαιρότητα και να κατανοήσει καλύτερα τις αντιστοιχίες μεταξύ του παρελθόντος και του σήμερα. Στο πλαίσιο αυτής της κατηγορίας στεκόμαστε σε δύο εξαιρετικά δείγματα γραφής από το Ηνωμένο Βασίλειο.
Ρεκόρ πωλήσεων την πρώτη κιόλας βδομάδα κυκλοφορίας του σημείωσε το The Mirror & the Light, ο πολυαναμενόμενος καταληκτικός τόμος της μυθιστορηματικής τριλογίας τής Hilary Mantel που καταγράφει την άνοδο και την πτώση του Αγγλου μηχανορράφου πολιτικού Τόμας Κρόμγουελ. Η δις βραβευθείσα με Booker συγγραφέας αποθεώθηκε από την κριτική για τη δεξιοτεχνία με την οποία ανασυστήνει την ατμόσφαιρα της αυλής του Ερρίκου του Η’ και το λεπτομερές μυθιστορηματικό πορτρέτο μιας αμφιλεγόμενης προσωπικότητας.
Στον 16ο αιώνα τοποθετεί και η Βορειοϊρλανδή Maggie O’Farrell τη δράση του Hamnet. Κεντρικός ήρωας είναι ο μοναχογιός του Σέξπιρ, ο οποίος προσβλήθηκε από τον «Μαύρο Θάνατο» στην τρυφερή ηλικία των 11 ετών. Ο μυθιστορηματικός Ουίλιαμ απουσιάζει όταν ο γιος του νοσεί και δεν τον προλαβαίνει ζωντανό. Ο πόνος του δραματουργού για την απώλεια του παιδιού του γίνεται η αφορμή για να συνθέσει το κορυφαίο του δράμα «Αμλετ» επιχειρώντας να αποκαταστήσει μέσω της τέχνης τον άγραφο νόμο της ζωής που επιτάσσει να πεθαίνουν οι γονείς πριν από τα παιδιά τους.
Βlack Lives Matter
Την άνοιξη του 2020 η Αμερική συγκλονίζεται από τη στυγνή εκτέλεση του άοπλου Αφροαμερικανού George Floyd· ένα τεράστιο κύμα διαμαρτυρίας ξεσηκώνεται διεθνώς καταδικάζοντας τη φυλετική βία. Επιλέγουμε τρία μυθιστορήματα Αμερικανών συγγραφέων στα οποία θεματοποιούνται οι διαχρονικές προκλήσεις που βιώνουν οι Αφροαμερικανοί πολίτες στο πλαίσιο του λευκού κατεστημένου.
Η Brit Bennett εξιστορεί στο The Vanishing Half τους παράλληλους βίους δίδυμων Αφροαμερικανών αδελφών εστιάζοντας στους εκ διαμέτρου αντίθετους χειρισμούς τους σε ζητήματα χρώματος. Η μία από τις δύο αδελφές παντρεύεται λευκό άντρα και πασχίζει να οικειοποιηθεί τη «λευκότητα», καθώς τη θεωρεί ως το εισιτήριό της για μια καλύτερη ζωή. Το μυθιστόρημα είναι μια συγκλονιστική σπουδή στα ζητήματα της φυλετικής αλλά και της έμφυλης ταυτότητας και ήταν από τα πλέον ευπώλητα βιβλία της φετινής σοδειάς.
Ο James McBride τοποθετεί τη δράση του Deacon King Kong το 1969 σε ένα οικοδομικό συγκρότημα του Μπρούκλιν. Ο πρωταγωνιστής, ένας κληρικός γνωστός με τα παρατσούκλια Sportcoat και King Kong, πυροβολεί έναν διακινητή ναρκωτικών και παλιό του γνώριμο αλλά αστοχεί. Το μυθιστόρημα επικεντρώνεται στον μηχανισμό συσπείρωσης που αναπτύσσει μια τοπική κοινωνία όταν βρίσκεται αντιμέτωπη με την αλλαγή του ρυθμού ζωής της και τη μεταβολή παγιωμένων και κοινωνικά αποδεκτών ισορροπιών.
Το Real Life του Brandon Taylor είναι μια ενδοσκοπική αφήγηση ενηλικίωσης με ήρωα τον Wallace που αφήνει τη γενέτειρά του Αλαμπάμα για σπουδές σε μια μεσοδυτική Πολιτεία των ΗΠΑ. Η ένταξή του στην εξαιρετικά ανταγωνιστική πανεπιστημιακή κοινότητα και η αποδοχή του από τον φιλικό του κύκλο (καθότι τυγχάνει να είναι μαύρος και ομοφυλόφιλος) είναι οι κύριες προκλήσεις που καλείται ν’ αντιμετωπίσει ο νεαρός ήρωας, την ίδια στιγμή που ο θάνατος του πατέρα του και μια σωρεία προβλημάτων στην ακαδημαϊκή και προσωπική του ζωή τον οδηγούν σε μια ουσιαστική στιγμή συνειδητοποίησης και ωριμότητας.
Εμφυλες αφηγήσεις
Η συζήτηση για την έμφυλη ισότητα συνεχίστηκε σε υψηλούς τόνους και το 2020, καθώς η πανδημία αποκάλυψε το μέγεθος του χάσματος μεταξύ των δύο φύλων. Κεκλεισμένων των θυρών, οι βιαιοπραγίες εναντίον των γυναικών σημείωσαν αύξηση, ενώ παράλληλα οπισθοδρομικές πολιτικές δυνάμεις βρήκαν μέσα στην κρίση την ευκαιρία για να καταστρατηγήσουν το θεμελιώδες δικαίωμα των γυναικών να αποφασίζουν για το δικό τους σώμα. Πλήθος γυναικείων λογοτεχνικών φωνών ανά τον κόσμο βάζουν το δάχτυλο στην πληγή στηλιτεύοντας τις έμφυλες ανισότητες.
Στην αφήγηση μυστηρίου Hurricane Season η Μεξικάνα Fernanda Melchor θεματοποιεί τον μισογυνισμό και την εκμετάλλευση του γυναικείου σώματος. Η Μelchor επιλέγει ως κεντρικό επεισόδιο την ανακάλυψη του πτώματος της «Μάγισσας» μιας επαρχιακής πόλης και το πλαισιώνει με μικρο-ιστορίες έμφυλης βίας.
Στο Breast and Eggs η Γιαπωνέζα Mieko Kawakami εξερευνά τις γυναικείες σχέσεις μέσα από τη συνύπαρξη τριών γυναικών της ιαπωνικής εργατικής τάξης, ενώ ταυτόχρονα χαρτογραφεί τις διαφορετικές ηλικιακές εκδοχές του γυναικείου σώματος με σημείο αναφοράς την εμπειρία της μητρότητας.
Από τη λίστα των αξιόλογων γυναικείων φωνών δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε την Tsitsi Dangarembga από τη Ζιμπάμπουε με το ψυχολογικό μυθιστόρημα This Mournable Body. Η Dangarembga επισφραγίζει με σπαρακτική γραφή τη μυθιστορηματική της τριλογία με θέμα τις ελευθερίες των γυναικών στο ασφυκτικό πατριαρχικό πλαίσιο της σύγχρονης Αφρικής. Η ταλαιπωρημένη της ηρωίδα βρίσκεται κυριολεκτικά ένα βήμα πριν από την αυτοκαταστροφή, παντελώς ανήμπορη να διεκδικήσει καλύτερες συνθήκες διαβίωσης.
Παιδικότητα χωρίς ανεμελιά
Δεν θα ήταν υπερβολή να διατυπώσουμε τον ισχυρισμό ότι η χρονιά που μας αφήνει κατέστησε πιο ευάλωτα και τα παιδιά, καθώς όλο και περισσότερα γίνονται θύματα της έκρηξης της ενδοοικογενειακής βίας και βρίσκονται αντιμέτωπα με τον κίνδυνο της ραγδαίας φτωχοποίησης.
Στη βάση της θλιβερής αυτής διαπίστωσης μπορούμε να ισχυριστούμε ότι η απονομή των επάθλων Booker και Βooker International σε δύο μυθιστορήματα με ήρωες παιδιά που μεγαλώνουν σε δυσχερείς συνθήκες, δεν είναι μια απλή σύμπτωση. Ο πρόωρος θάνατος ενός παιδιού βρίσκεται στον πυρήνα του πεζογραφικού ντεμπούτου του/της Marieke Lucas Rijneveld από την Ολλανδία με τίτλο The Discomfort of Evening (βραβείο Booker International 2020). Η δεκάχρονη Τζας μεγαλώνει στην οικογενειακή φάρμα με πλήθος περιορισμούς που της επιβάλλουν οι θρησκόληπτοι γονείς της και η τοπική κοινωνία. Το πένθος για τη βίαιη απώλεια του μεγάλου της αδελφού και η αδυναμία των μελών της οικογένειας να το διαχειριστούν καταλύουν τους οικογενειακούς δεσμούς και κλονίζουν συθέμελα το οικοδόμημα της πατριαρχικής οικογένειας.
Μια αλκοολική μητέρα και ο «διαφορετικός» γιος της πρωταγωνιστούν στο Shuggie Bain, το βαθιά ανθρώπινο μυθιστόρημα του πρωτοεμφανιζόμενου Σκοτσέζου συγγραφέα Douglas Stuart (βραβείο Booker 2020). Η δράση τοποθετείται στις εξαθλιωμένες εργατικές συνοικίες της Γλασκόβης της δεκαετίας του 1980 όπου μεγαλώνει φτωχικά ο Shuggie. Το μυθιστόρημα είναι μια ελεγεία για τον άρρηκτο δεσμό μεταξύ μητέρας και παιδιού ακόμη και στην περίπτωση που ο γονιός αποτυγχάνει στον ρόλο του και μια ξεχωριστή ιστορία αγάπης μέσα στον βούρκο της φτώχειας και της εξάρτησης.
Ολοκληρώνοντας το μικρό αυτό πεζογραφικό ψηφιδωτό επαναδιατυπώνουμε το χιλιοειπωμένο συμπέρασμα: σε εποχές κρίσης η λογοτεχνία είναι μέσο παρέμβασης για τον δημιουργό και διέξοδος για το κοινό – το πιο ισχυρό όπλο και ταυτόχρονα το ασφαλέστερο καταφύγιο.
