Πολιτικές του εμφυλίου

Η πολιτική θεωρία του εμφυλίου πολέμου γνωρίζει μια διακριτική άνθηση τα τελευταία χρόνια, συγκροτώντας ένα περιορισμένο αλλά πολύ ζωντανό πεδίο αντιπαράθεσης στο οποίο συμμετέχουν σημαντικοί φιλόσοφοι και ιστορικοί. Σχολιάζοντας το εμβληματικό βιβλίο της Νικόλ Λορό Η διχασμένη πόλη (εκδ. Πατάκης, 2001), για τον πόλεμο και την ειρήνη στην κλασική Αθήνα, ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν ξανάφερε το 2015 στο προσκήνιο τη θεματική της «στάσεως» (Στάσις: Ο εμφύλιος πόλεμος ως πολιτικό παράδειγμα, εκδ. Κουκκίδα) ως τόπου στον οποίο κρίνεται, κατά τη γνώμη του (και σε συμφωνία με τις αναλύσεις του για τη διάκριση «ζωής» και «βίου» στην αρχαία και νεότερη πολιτική σκέψη και πρακτική), η ύπαρξη της «πόλεως» και η ιδιότητα του πολίτη ή, αντιστρόφως, ο εγκλεισμός στη φύση, υπό τη μορφή του «οίκου», και ο συνακόλουθος αποκλεισμός του «γυμνού» ανθρώπινου όντος από το πολιτικό σώμα.

Στη σχετική συζήτηση παρενέβη λίγο αργότερα ο Δημήτρης Βαρδουλάκης (Stasis Before the State, 2017), διαφωνώντας με τη δυνητική αποπολιτικοποίηση του αρχαιοελληνικού εμφυλίου πολέμου από τον Αγκάμπεν – μια «αντιπολιτική» οπτική πάντως την οποία είχε ήδη υπαινιχθεί αρκετά νωρίτερα ο Στάθης Γουργουρής, στα σχόλιά του για την Αντιγόνη («Philosophy’s Need for Antigone», 2003) ως σύμβολο μιας φυσικής συγγένειας που αντιτίθεται στην «πόλιν» και ταυτόχρονα μιας βιωματικής πολιτικής (της «φιλίας») που αντιτίθεται στην ίδια τη συγγένεια.

Αμέσως γίνεται αντιληπτό ότι το corpus που σκιαγραφούν τα παραπάνω κείμενα βασίζεται στην αρχαία ελληνική σκέψη, χωρίς να παραλείπεται βέβαια η νεότερη αναβίωση της θεματικής, ιδίως στον Λεβιάθαν του Τόμας Χομπς, αλλά και ευρύτερα στην προβληματική του «πολέμου όλων εναντίον όλων» απέναντι στον οποίο ιδρύεται η πολιτική κοινωνία σε ποικίλες θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου. Το βιβλίο του Ντέιβιντ Aρμιτατζ Εμφύλιοι πόλεμοι ξεχωρίζει ακριβώς γιατί, ενώ λαμβάνει υπόψη όλη αυτή την πρόσφατη συζήτηση, της αντιτάσσεται συλλήβδην, θεωρώντας ότι πραγματική αφετηρία μιας πολιτικής ιστορίας του εμφυλίου πολέμου δεν είναι η αρχαία Ελλάδα, αλλά η αρχαία Ρώμη, όπου για πρώτη φορά αναδύθηκε η αντίληψη του bellum civile, ενός «πολιτικού πολέμου» ή, ακριβέστερα, ενός πολέμου μεταξύ συμπολιτών.

Η αξεδιάλυτη διαπλοκή «φύσεως» και «πόλεως» στην αρχαιοελληνική παράδοση, θεωρεί ο Aρμιτατζ, ανάγει τις «στάσεις εμφύλους» και τους «οικείους πολέμους» των Ελλήνων σε συγκρούσεις ιδιωτικού τύπου, συχνά φατριαστικές, ενίοτε δε σχεδόν ενδοοικογενειακές ή και ατομικές ακόμα, πρίσμα άλλωστε υπό το οποίο πρέπει επίσης να βλέπουμε, σύμφωνα με τον Aρμιτατζ, και τον ίδιο τον κατά Χομπς «bellum omnium contra omnes»: πρόκειται σε κάθε περίπτωση για προπολιτικά φαινόμενα, ένα είδος αρχέγονου κακού της ανθρώπινης συνύπαρξης που δεν συνιστά πολιτικό διακύβευμα, σε αντίθεση με τον ρωμαϊκής προέλευσης εμφύλιο (civil) πόλεμο.

Oπως συμβαίνει συχνά σε ιστορίες ιδεών που βασίζονται σε τόσο απόλυτους αποκλεισμούς, η αφήγηση του Aρμιτατζ εκτυλίσσεται σαν ένα συναρπαστικό πλην απατηλά αδιάρρηκτο συνεχές από την αρχαία Ρώμη μέχρι τους πολυσχιδείς εμφυλίους και «εμφυλίους» των ημερών μας, περνώντας από τις βρετανικές εσωτερικές διαμάχες του 17ου αιώνα, από τις επαναστάσεις του 18ου και από τον αμερικανικό εμφύλιο πόλεμο, για να καταλήξει στη χαοτική παγκόσμια κατάσταση του 20ού και 21ου αιώνα, όπου κανένας ορισμός του εμφυλίου δεν φαίνεται να μπορεί να τον σταθεροποιήσει, ει μη μόνο… πολεμικά, για την εξυπηρέτηση συγκεκριμένων σκοπιμοτήτων, στο πλαίσιο ενός διαρκούς «εμφυλίου των λέξεων».

Φιλόσοφοι και ακαδημαϊκοί (συμπεριλαμβανομένου του συγγραφέα), όσο και πολιτικοί, στρατιωτικοί και νομικοί (με τους τελευταίους να έρχονται ορμητικά στο προσκήνιο μετά το 1945), μοιάζουν αμήχανοι μπροστά σε συγκρουσιακές καταστάσεις που εκτείνονται από τις φυλετικές σφαγές ή τους πολέμους δι’ αντιπροσώπων μέχρι τη διεθνή τρομοκρατία και των οποίων ο πολιτικός χαρακτήρας φαντάζει, ειρωνικά, αβέβαιος: ας σκεφτούμε απλώς τον κομβικό ρόλο που διαδραματίζουν σήμερα στην προετοιμασία ή και στην ίδια τη διεξαγωγή κάθε λογής συγκρούσεων πρόσφυγες, μετανάστες, φορείς ή ασθενείς του κορονοϊού, μισθοφόροι τζιχαντιστές, παρανοϊκοί παρακρατικοί και άλλοι ακραία αμφιλεγόμενοι παράγοντες – την ίδια στιγμή που η ειρήνη τείνει ολοένα περισσότερο να ταυτίζεται με έναν πόλεμο χωρίς όπλα, όπου η ζωή ατόμων και πληθυσμών διακυβεύεται συνεχώς μέσω οικονομικών και άλλων πολιτικών «δημιουργικής (αυτο)καταστροφής»

Τόσο μια παγκόσμια ιστορία του εμφυλίου πολέμου όσο και -ή ακόμα περισσότερο- το γεωπολιτικό και βιοπολιτικό σκηνικό των ημερών μας θα φωτιζόταν σημαντικά αν η ρωμαϊκή παράδοση που υιοθετεί και εξιστορεί με φροντίδα και αφηγηματική ικανότητα ο Αρμιτατζ μπορούσε να συνδεθεί με την ελληνική παράδοση που έχει βρει απήχηση τα τελευταία χρόνια σε ένα όχι ευκαταφρόνητο, ποσοτικά και ποιοτικά, τμήμα της ριζοσπαστικής σκέψης. Σε μια εποχή που οι καθιερωμένες πολιτικές οροθετήσεις (κρατικές, θρησκευτικές, εθνοτικές, φυλετικές, για να μη μιλήσουμε για τις παλαιόθεν ξεφτισμένες κομματικές ή ιδεολογικές) πνέουν τα λοίσθια, ενώ «φυσικοί» προσδιορισμοί (φύλο, σεξουαλικότητα, ηλικία, υγεία, αλλά και αυτή ακόμα η θρυλική κοινωνική τάξη) αγωνίζονται να πολιτικοποιηθούν ή να επαναπολιτικοποιηθούν με νέους τρόπους, είναι πιθανόν οι διαχωρισμοί μεταξύ εμφυλίου και ενδοπολιτικού να πρέπει να ξεπεραστούν οριστικά, αν πρόκειται να αποφευχθεί ο έσχατος πόλεμος στο εσωτερικό της ίδιας της ανθρώπινης κατάστασης.