Το πολύπτυχο πεζογραφικό έργο της ψυχολόγου Φωτεινής Τσαλίκογλου, το οποίο περιλαμβάνει μυθιστορήματα, νουβέλες, αλλά και αφηγήματα, παραμύθια ή μαγικές ιστορίες, αναπτύσσεται χρόνια τώρα, συνομιλώντας με τα επιστημονικά της ενδιαφέροντα. Η πεζογραφία δείχνει ν’ αποτελεί ένα πρόσφορο έδαφος για τη μυθοπλαστική ανάπτυξη των ερευνών της πάνω στην ψυχολογία, λειτουργώντας παραδειγματικά για την επεξεργασία και κατανόηση του τραύματος. Η μελαγχολία και η κατάθλιψη, η σεξουαλική αφύπνιση και ενηλικίωση, τα παιδικά ή οικογενειακά τραύματα και φυσικά ο χρόνος που περνά, η προβληματική μνήμη, η απώλεια, η διεργασία του πένθους ή ο ύστατος φόβος του θανάτου, θεματοποιούνται στην αφήγηση αναζητώντας θεραπευτική διέξοδο.
Η συλλογή περιλαμβάνει 51 ακαριαίες ιστορίες, η μικρότερη δύο αράδων, η μεγαλύτερη 2-3 σελίδων, που συνομιλούν ειδολογικά με τον αφορισμό, το ανέκδοτο και το απόφθεγμα ή το παραμύθι, την παραβολή και τον διδακτικό μύθο, αντλώντας από τη μακρόχρονη παράδοση της μικροαφήγησης (από τις αρχαιοελληνικές ή ανατολίτικες ρίζες ώς τον Κάφκα ή τις «Ιστορίες του κυρίου Κόινερ» του Μπρεχτ). Στην ουσία πρόκειται για αφηγήσεις-παραβολές που λειτουργούν αλληγορικά, από αυτές που χρησιμοποιούνται συχνά στην ψυχολογία, παρέχοντας αφορμές στον αναγνώστη να σκεφτεί για τον εαυτό του και τον κόσμο [θυμίζω το έργο του πολυαγαπημένου και στην Ελλάδα Χόρχε Μπουκάι και τις δικές του «Ιστορίες να σκεφτείς» (Opera)].
Οταν η ειρωνεία που επιμένει σε κάθε ιστορία δεν καταφέρνει να «έχει τον τελευταίο λόγο» («Το ανέγγιχτο σπίτι»), η αναγωγή από το ατομικό στο συλλογικό επιτρέπει την εξαγωγή, στην κατάληψη της ιστορίας, ενός διδακτικού επιμύθιου με καθολικότερη ισχύ [«η αλήθεια θα εξακολουθεί πάντα να είναι κάτι διαφορετικό από την ακρίβεια» («Τετράποδα»)] που θα μπορούσε να έχει επίδραση στην ψυχική ευημερία, τη συναισθηματική ανάπτυξη ή και συμπεριφορά του αναγνώστη, και να χρησιμοποιηθεί ως πυξίδα προσανατολισμού σ’ αυτό το παράλογο και επικίνδυνο οδυσσεϊκό ταξίδι της εναλλαγής «κατάρρευση-αναγέννηση, πτώση-ανόρθωση» («Ηχώ») που ονομάζουμε ζωή.
Αφηγήτρια και πρωταγωνίστρια στις περισσότερες ιστορίες, ένα είδος alter ego της συγγραφέως, η κυρία Φι (από το «Φωτιά, Φλόγα, Φθορά, ποιος ξέρει…») που πάντα ακούει τους άλλους με προσοχή ή αφουγκράζεται τη σιωπή τους («Σαν τα κουτά πουλιά») και ποτέ δεν βιάζεται να βγάλει συμπεράσματα, που «τα όπλα και τα χάπια δεν ήταν ποτέ τα αγαπημένα της παιχνίδια» («Η ισότητα των φύλων»), σε αντίθεση με το «σοφό παιχνίδι» του γέλιου το οποίο εκτιμά απεριόριστα, και που δεν παύει, κλείνοντας το μάτι, να δηλώνει γεμάτη αισιοδοξία: «Αλλωστε, κανένας σοβαρός λόγος δεν υπάρχει για να μην πιστεύει ένας άνθρωπος το θαύμα» («Γύγης»).
Δίπλα της ο γιος της, που πάσχει από παρατεταμένη θλίψη, και μια πλειάδα περαστικές φιγούρες, γείτονες, φίλοι, ακόμα και ο εκδότης της… Αυτοί θα της εμπιστευτούν τα προβλήματά τους, κι εκείνη θα διηγηθεί τις ιστορίες τους και θα τους βοηθήσει να καταλάβουν σε τι διαφέρει, για παράδειγμα, η νόσος από την πάθηση («Ο γιατρός Φορέ») ή ποια κοινή παραίσθηση ενώνει τους ανθρώπους («Το παγώνι»).
Αλλοτε ανοίγει η ίδια την ψυχή της και εκμυστηρεύεται τα δικά της προβλήματα ως μητέρα, άλλοτε η ιστορία της μικρής («Η Ανδριανή γνώριζε αυτό που έπρεπε να γίνει») που «συντρέχει» η ίδια τον εαυτό της για ν’ αντιμετωπίσει τους ενδοοικογενειακούς καβγάδες, δίνει την ευκαιρία στην κυρία Φι να διατυπώσει τη δική της άποψη ως επιστήμονας: «Εκείνοι που με ελαφρότητα βαφτίζουν ψυχωτική εμπειρία ένα δικό σου υποστηρικτικό βίωμα είναι κακοί γιατροί»!
Οπως και να ’χει, αν η ζωή στη φθαρμένη αλλά πάντα εν ισχύι μεταφορά είναι μια θάλασσα, καθήκον της κυρίας Φι είναι να γυμνώσει τις «αβύσσους από τα σκότη τους», όπως διαβάζουμε στην ιστορία «Η λέξη θάλασσα».
Καλειδοσκοπικές ιστορίες λοιπόν, οι οποίες αντλούν άλλοτε από αυτοβιογραφικό υλικό ή κλινικές περιπτώσεις, άλλοτε από την επικαιρότητα («Γονυπετής»), άλλοτε από τη λογοτεχνία (Μαντελστάμ, Οντεν, Πασκάλ, Πόου, Τσέλαν κ.ά.), σε μια αφαιρετική γραφή που αποκαλύπτει περισσότερα από όσα λέει και, παρά τις κατά τόπους λυρικές εξάρσεις, διαβάζονται απολαυστικά. Θα μπορούσε δε να συνεχιστούν επ’ άπειρον, αν και συμπυκνώνονται όλες στις δύο πιο σύντομες, φαινομενικά αντιφατικές, ιστορίες που κατάφερε να ολοκληρώσει «λίγο πριν κλείσει τα μάτια του» ο συγγραφέας της τελευταίας: «Οχι άλλο» στη μία σελίδα, «Κι άλλο» στην απέναντι («Οι δύο πιο σύντομες ιστορίες του κόσμου»).
