Μπορεί μέσα από κάποιες προσωπικές ιστορίες να αποτυπωθεί σχεδόν μια ολόκληρη δεκαετία; Μπορεί, μέσα σε σκοτεινούς χρόνους, κάποιος να βλέπει και καθαρά χρώματα; Μπορεί μια «ηλιαχτίδα» να διαπερνά «πέτρινους τοίχους»; Και, αν ναι, γιατί είναι τόσο δύσκολο να το «δούμε», πόσο μάλλον να το πιστέψουμε σήμερα;
Ο Θανάσης Καλαφάτης, καθηγητής Οικονομικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και πρόεδρος της Εταιρείας Μελέτης της Ιστορίας της Αριστερής Νεολαίας (ΕΜΙΑΝ), καταθέτει μέσα από 64 προσωπικές ιστορίες (μεταξύ 1966 και 1974) ανέκδοτα έως σήμερα στιγμιότυπα συλλογικής ζωής, τα οποία ζωντανεύουν μπροστά στα μάτια του αναγνώστη μια ολόκληρη εποχή -και όχι μόνο.
«Σήμερα, οι ιστορίες αυτές μοιάζουν απόμακρες, ίσως και παράταιρες σε ένα πλαίσιο δημοκρατικότερο που επικρατεί. Μπορεί, όμως, εάν κανείς αγγίξει τη βία του κράτους, τη συλλογική και καθημερινή βία “μικρών” εξουσιαστών, να ψηλαφίσει σχεδόν απαράλλαχτα τα πρόσωπα της ιστορίας», γράφει ο ίδιος στην εισαγωγή του νέου του βιβλίου «Μια ηλιαχτίδα σε πέτρινους τοίχους. Τα χρόνια του εγκλεισμού: 1966-1974», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Θεμέλιο.
Μεταπολεμικά χρόνια
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Θανάσης Καλαφάτης καταγράφει την ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας μέσα από την προσωπική του διαδρομή. Πριν από λίγα χρόνια, με το «Από το λυκόφως στο λυκαυγές 1944-1959» (και πάλι εκδόσεις Θεμέλιο) είχε καταπιαστεί με τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, εκκινώντας από τη Λευκάδα – το νησί που γεννήθηκε και μεγάλωσε.
«Ο πόλεμος, η πείνα, η τυραννική μεταχείριση από τους κατακτητές είχαν ως αποτέλεσμα, εκτός από το ξεκλήρισμα οικογενειών, και την εμφάνιση μοναχικών, ιδιόρρυθμων τύπων, που έβγαιναν από μια Κόλαση του Δάντη. Εμείς, παιδιά 10 ετών, δεν μπορούσαμε να διακρίνουμε το τραγικό από το κωμικό αυτών των ανθρώπων. Θυμούμαι μερικούς όπως τον Φιλάρετο, που παρίστανε τον Ναπολέοντα, τον Κοροβέση, που περνούσε τον εαυτό του για τον Καποδίστρια, ή τον γερο-Ψάνη (Σκιαδά), που είχε μια στολή από σύρματα στα οποία πρόσδενε άδεια τενεκεδένια βαζόγαλα, ενώ για σπίτι χρησιμοποιούσε μια σπηλιά στη θέση Μεγάλη Βρύση.
Ο γερο-Ψάνης περπατούσε και ανατάραζε τις ρούγες, καθώς τα άδεια βαζόγαλα μαζί με τα συρματένια του ρούχα εξέπεμπαν ένα δυνατό, διαπεραστικό ήχο. Αντιμετώπιζε στωικά την όλη κατάσταση και έλεγε: “Τότε [εννοούσε τον Δεκέμβριο του 1944] είχαμε το χέρι και το μαχαίρι μα δεν κόψαμε το πεπόνι. Τώρα τι έχουμε;”…», έγραφε τότε.
Τώρα, ο συγγραφέας αποφάσισε να μεταβεί στις επόμενες δεκαετίες -εξίσου πολιτικά ασταθείς και βίαιες (σε όλους τους τομείς της πολιτικής και κοινωνικής ζωής): τις δεκαετίες 1960, 1970. Εξιστορεί καταστάσεις (ακραίες, βίαιες, τραγικές αλλά και γεμάτες χιούμορ, ίσως και αισιοδοξία) που έζησε ο ίδιος ως φαντάρος. «Πήγα στρατό το 1966. Ακολούθησε η σύλληψή μου ως φαντάρος, τον Αύγουστο του 1967.
Πέρασα από πολλές φυλακές: Αλικαρνασσό – Αίγινα – Λευκάδα – Αβέρωφ – Κορυδαλλό. Ημουν ανεπιθύμητος από την αρχή. Θυμάμαι πως δεν μου έδιναν άδεια από τον στρατό για να ορκιστώ, παίρνοντας το πτυχίο μου, για να μη γίνω “εκτός από κομμουνιστής και επιστήμονας”! Τελικά με “όρκισε” ο διοικητής του Τάγματος και μάλιστα είχε να το καυχιέται κιόλας, όπως περιγράφω στην αντίστοιχη ιστορία στο βιβλίο», μας λέει.
Μέσα από τις αφηγήσεις του, προβάλλει ξεκάθαρα πως τόσο η στρατιωτική θητεία όσο και ο τιμωρητικός εγκλεισμός εξαιτίας της αντιδικτατορικής του δράσης είχαν πολλά κοινά στοιχεία, τα οποία, με τις ανάλογες αντιστοιχήσεις στο σήμερα (όσο κι αν μιλάμε για «άλλη εποχή») οδηγούν σε σημαντικά συμπεράσματα.
Ο ίδιος εξηγεί: «Πάντα ένα κλειστό σύστημα (στρατός, φυλακή, ακόμα και άρρητες κοινωνικές δομές) –προσωπικά μιλάω για την Ελλάδα, αν και δεν πιστεύω να υπάρχουν πολλές διαφορές διεθνώς– είναι σχεδιασμένο έως την τελευταία λεπτομέρεια: δεν είναι παρά ένας χώρος αφόρητης πειθαρχίας, καταναγκασμού και τιμωρίας. Με σκοπούς τελείως διαφορετικούς από όσους διακηρύσσουν. Αυτό που πραγματικά θέλουν όσοι σχεδιάζουν και συντηρούν τέτοια “συστήματα” είναι να σε μεταμορφώσουν σε ένα υποτακτικό αυτόματο, το οποίο θα λειτουργεί μόνο προς εξυπηρέτηση των δικών τους σκοπών.
Απέναντι σε αυτά ή παρόμοια συστήματα, το μόνο που μπορείς να κάνεις (με το ανάλογο κόστος φυσικά) είναι να δίνεις τη μάχη σου, χωρίς να ξεχνάς πως μπορεί πολλές φορές σε αυτή τη μάχη να ’σαι μόνος. Μόνος απέναντι σε κάτι γιγάντιο και δεμένο σε στέρεες βάσεις. Γι’ αυτό έγραψα αυτό το βιβλίο: για να δείξω πως, ακόμη κι έτσι, υπάρχει πάντα μια ηλιαχτίδα που σε συντροφεύει. Και τώρα υπάρχει. Ακόμη και τότε υπήρχε, κι ας βιώναμε έναν ακραίο φασισμό».
Info: Η παρουσίαση του βιβλίου θα γίνει την Τετάρτη 11 Δεκεμβρίου, στις 19.30, στη Στοά του Βιβλίου (Πεσμαζόγλου 5). Με τον συγγραφέα Θανάση Καλαφάτη θα συνομιλήσουν οι: Αλέξης Ζήρας (κριτικός, συγγραφέας), Δημήτρης Καπογιάννης (αφ. καθηγητής Κοινωνικής Οικονομίας-ΤΕΙ Μεσολογγίου), Δημήτρης Πλουμπίδης (ομ. καθηγητής Ψυχιατρικής, ΕΚΠΑ), Μιχάλης Σπουρδαλάκης (κοσμήτορας Νομικής Σχολής, ΕΚΠΑ). Συντονίζει ο Νίκος Θεοχαράκης, καθηγητής Τμήματος Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ. Το βιβλίο φέρει έξι έργα του σπουδαίου εικαστικού Γιάννη Ψυχοπαίδη (που έχει σχεδιάσει και το εξώφυλλο του βιβλίου).
