Αυστηρός κριτής κάθε εξουσίας

Ρ ι ζ ο σ π α σ τ ι κ έ ς   Α ν α γ ν ώ σ ε ι ς / ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΒΛΑΚΕΙΑΣ

Η λογοτεχνική κριτική τον έχει αποκαλέσει, όχι άδικα, «Βέλγο Σαίξπηρ». Καλλιέργησε σχεδόν όλα τα είδη του γραπτού λόγου με μια ήπια και κελαρυστή γραφή. Η πένα του βουτηγμένη στη βαθιά γνώση των ανθρώπινων, με εμπειρίες βγαλμένες μέσα από τους δύο παγκοσμίους πολέμους. Γρήγορα παράτησε, ευτυχώς, τις λαμπρές νομικές σπουδές του και αφοσιώθηκε στη λογοτεχνία. Βραβεύθηκε με Νόμπελ το 1911.

Ο λόγος για τον Φλαμανδό Μωρίς Πολιντόρ Μαρί Μπερνάρ Μαιτερλινκ (1862-1949) το έργο του οποίου διακρίνεται από την αγάπη του για τον άνθρωπο και τη φύση, από την αγωνία του να τα γνωρίσει στο βάθος τους, έχοντας επίγνωση ωστόσο των ορίων και της αδυναμίας του ανθρώπου να διεισδύσει σε αυτό το βάθος. Στην ουσία σκεπτικιστής, άρα ούτε αισιόδοξος ούτε απαισιόδοξος και ταυτόχρονα και το ένα και το άλλο. Διαβάζουμε από τον θαυμάσιο πρόλογο της Χαράς Μπακονικόλα: «Ο άνθρωπος έχει το υψηλό καθήκον να αγωνίζεται για την κατάκτηση του άγνωστου, έστω κι αν έχει ελάχιστες πιθανότητες να το πλησιάσει. “Με το να περιπλανιόμαστε μέσα στο άγνωστο, μέσα στο μέλλον, μέσα στο μυστήριο, ίσως να καταλήξουμε να συναντήσουμε εκεί μέσα κάποιον ή κάτι”».

Οξυδερκής και εύτολμος: «Ενα μόνο καθήκον υπάρχει: να καταπολεμάς τη βλακεία και την κτηνωδία. Μπόρεσε όμως κανείς ποτέ να νικήσει τη συλλογική βλακεία και κτηνωδία; Η Ιστορία μάς αποδεικνύει πως αυτό δεν είναι δυνατόν. Αλλά ας μην απελπιζόμαστε». Και αλλού: «Καμιά κυβέρνηση δεν θα είναι ποτέ καλή, διότι ο μαζοποιημένος άνθρωπος είναι ένα τόσο ηλίθιο ζώο, που δεν αφήνεται να καθοδηγηθεί από τους νοήμονες. Από την άλλη πλευρά η Ιστορία μάς μαθαίνει πως και το καλύτερο καθεστώς, μετά από κάποιον καιρό, διά της ενδόμωσης, γίνεται τόσο ηλίθιο όσο και η μάζα την οποία οδηγεί στις καταστροφές».

Αυστηρός κριτής της εξουσίας και της μάζας ταυτόχρονα: «Ολοι οι λαοί οδηγήθηκαν και οδηγούνται ακόμη από μυαλά δεύτερης κατηγορίας… Μη λέτε ότι το ένστικτο ενός λαού δεν απατάται. Απατάται πάντοτε διότι το απατούν πάντοτε. Και φυσικά πηγαίνει πάντοτε προς ό,τι το απατά. Αυτό το ένστικτο είναι διαμορφωμένο μόνο από την άγνοια και όχι, όπως το ένστικτο των ζώων, από τη νοημοσύνη της φύσης, που ενεργεί για λογαριασμό του ζώου και που σπάνια χάνει τον δρόμο της».

Πρόκειται για έναν ξεχωριστό συγγραφέα, όχι και τόσο γνωστό στο ελληνικό κοινό. Απαλλαγμένος από προκαταλήψεις και κάθε είδους ιδεολογία, υλιστής αλλά με μεγάλο σεβασμό στο άγνωστο, εφάρμοσε έναν ανεξάρτητο και ελεύθερο τρόπο στο να προσλαμβάνουμε τη γνώση και να την κάνουμε αγάπη και έρωτα για το είδος. [Εχω σημειώσει και άλλοτε πόσο πολύτιμη είναι η σειρά Στοχασμοί των εκδόσεων Στιγμή. (Για τον Μαίτερλινκ θα επανέλθουμε)].