Για να ανακαλέσουμε την περίφημη φράση του Γκράμσι, όπως η ιστορία ενός κόμματος είναι η ιστορία μιας χώρας από μια ορισμένη σκοπιά, έτσι και η περίπτωση ΣΥΡΙΖΑ συμπυκνώνει, εμπεριέχει και αντανακλά τη «μακρά» περίοδο της ελληνικής κρίσης
Το πέρασμα από την κοινωνική διαμαρτυρία στη διακυβέρνηση και οι πολλαπλές προσαρμογές που αυτή η κίνηση συνεπαγόταν και εξακολουθεί να συνεπάγεται, πριν και μετά την καταλυτική στροφή του 2015, καθιστά ακόμη περισσότερο τον ΣΥΡΙΖΑ μια εμβληματική περίπτωση
Η κρίση του 2009 επρόκειτο να επιφέρει μια μείζονα ανατροπή, με πρώτη στιγμή κορύφωσης τον «εκλογικό σεισμό» του 2012 και την ανάρρηση του ΣΥΡΙΖΑ μέσα σε λίγα χρόνια από μια μικρή δύναμη δυναμικής ή προγραμματικής αντιπολίτευσης σε δύναμη διακυβέρνησης.
Οι εντυπωσιακές εκλογικές αποστοιχίσεις και επαναστοιχίσεις (de-/realignments) σε όλο το πολιτικό φάσμα ήταν μόνο ένας δείκτης, αν και πολύ σαφής, των τεκτονικών αλλαγών που συνέβησαν στην ελληνική πολιτική και κοινωνία.
Ενίοτε, η πολυπαραγοντική εικόνα «κρύφτηκε» κάτω από την αντίθεση μνημόνιο-αντιμνημόνιο, που κυριάρχησε στα χρόνια της κρίσης τουλάχιστον στη δημόσια σφαίρα και επικαθόρισε τις ισχυρές πολιτικές πολώσεις, ενώ για τον ΣΥΡΙΖΑ ειδικότερα αποτέλεσε βασικό εργαλείο πολιτικής.
Η τομή αυτή μπορεί να υπήρξε καθοριστική για εκλογικές και πολιτικές συμπεριφορές, ωστόσο ήταν μάλλον το σύμπτωμα μιας έντονα πολωμένης συγκυρίας, χωρίς να έχει τον χαρακτήρα μιας με την αυστηρή έννοια διαιρετικής τομής, η οποία προϋποθέτει διαιρέσεις παγιωμένες σε ένα ιστορικό βάθος και με σχετικά σταθερή «χωρική» διάσταση στην πολιτική τοπογραφία.
Αντίθετα, το μνημόνιο-αντιμνημόνιο υπήρξε μάλλον η συμπύκνωση μιας σειράς αντιθέσεων και συγκρούσεων που εξερράγησαν στην ελληνική κοινωνία με πυροδότη την κρίση και οι οποίες δεν μπορούν εύκολα να «τακτοποιηθούν» σε αντιστοίχιση με τη μία ή την άλλη πλευρά της αντίθεσης αυτής.
Διαιρέσεις κοινωνικές, συγκρούσεις συλλογικών συμφερόντων, ρητορικές και πραγματικές αντιθέσεις ανάμεσα στο «εθνικό» και το «ευρωπαϊκό» ή το «λαϊκό» και το «εθνικό», αλλά και επάλληλες αντιπαραθέσεις ανάμεσα στο «παλιό πολιτικό σύστημα» και σε νέους αναδυόμενους παίκτες, διαιρέσεις γύρω από δημόσιες πολιτικές ή γύρω από την εννοιολόγησή τους («μεταρρυθμίσεις»), σε σχέση με τον διεθνή προσανατολισμό της χώρας κ.ο.κ. – εν ολίγοις σε όλο το φάσμα των θεμάτων της πολιτικής ατζέντας, προκαλώντας πολλαπλές μετατοπίσεις στις πολιτικές επιλογές και τις ιδεολογικές ταυτίσεις, μια «κρίσιμη αναστοίχιση» όπως συμβαίνει σε εποχές ισχυρής οικονομικο-κοινωνικής κρίσης, πολιτικής και κοινωνικής πόλωσης.
Υπό αυτή την έννοια, η περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ δεν μπορεί να απομειωθεί στην καθοριστική κατά τα άλλα διάσταση του μνημονιακού-αντιμνημονιακού διχασμού. Για να ανακαλέσουμε την περίφημη φράση του Γκράμσι, όπως η ιστορία ενός κόμματος είναι η ιστορία μιας χώρας από μια ορισμένη σκοπιά, έτσι και η περίπτωση ΣΥΡΙΖΑ συμπυκνώνει, εμπεριέχει και αντανακλά τη «μακρά» περίοδο της ελληνικής κρίσης, που πλέον συμπληρώνει μια πυκνή δεκαετία που πρέπει να ιστορικοποιηθεί, αλλά ταυτόχρονα μια τομή και αναδιάταξη πολλαπλών σχέσεων, διευθετήσεων, τάσεων όπως διαμορφώθηκαν στην προηγούμενη μεταπολιτευτική μας ιστορία: αναπαραστάσεις της εθνικής ταυτότητας και του ευρωπαϊκού ανήκειν, προσανατολισμοί της εξωτερικής πολιτικής, σχέσεις εκπροσώπησης, κοινωνική κινητοποίηση, κομματικές στρατηγικές σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, οικονομία, θεσμοί και δημόσιες πολιτικές, μνημονικοί τόποι και δημόσια ιστορία κ.ο.κ.
Εχοντας αυτό κατά νου, τα κείμενα του ανά χείρας τόμου προτείνουν ερμηνευτικούς δρόμους ώστε να κατανοήσουμε γιατί και πώς συνέβησαν όσα εξετάζονται εδώ, μέσα στις δυνατότητες και στα όρια που προσδιορίζουν
- (α) η πολιτική ταυτότητα που διαμόρφωσε ιστορικά αλλά και μέσα στην κρίση ο ΣΥΡΙΖΑ και η συνεπαγόμενη τροχιά εξάρτησης,
- (β) τα κοινωνικο-πολιτικά χαρακτηριστικά που παρουσίασε η δομή πολιτικών ευκαιριών της ελληνικής και ευρωπαϊκής κρίσης,
- (γ) οι αντιφάσεις της διακυβέρνησης μιας χώρας σαν την Ελλάδα, μετά τη χρεοκοπία του 2010 και την επιβολή των αλλεπάλληλων Μνημονίων, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο σύνθετο θεσμικό και πολιτικό περιβάλλον της επίσης μετεξελισσόμενης Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά και
- (δ) οι πολιτικο-ιδεολογικές κληρονομιές της προ κρίσης περιόδου.
Το πέρασμα από την κοινωνική διαμαρτυρία στη διακυβέρνηση και οι πολλαπλές προσαρμογές που αυτή η κίνηση συνεπαγόταν και εξακολουθεί να συνεπάγεται, πριν και μετά την καταλυτική στροφή του 2015, καθιστά ακόμη περισσότερο τον ΣΥΡΙΖΑ μια εμβληματική περίπτωση, όπου αναδεικνύονται με τη μέγιστη ένταση τα χαρακτηριστικά αλλά και οι μεταμορφισμοί της ριζοσπαστικής αριστερής φυσιογνωμίας. Ταυτόχρονα, η συνθετότητα του φαινομένου ΣΥΡΙΖΑ αγγίζει μια σειρά συζητήσεις που διεξάγονται σε επιμέρους πεδία της πολιτικής επιστήμης αλλά και της δημόσιας πολιτικής, της ιστορίας, της πολιτικής οικονομίας, της κοινωνικής θεωρίας.
Το νέο ερώτημα
Εάν λοιπόν κάτι συνέχει αυτόν τον πολυεστιακό τόμο δεν είναι αναγκαστικά ένα κοινό συμπέρασμα αλλά μάλλον μια κοινή αφετηριακή διερώτηση: το ερώτημα που τέθηκε στα 1990-2000 για τη ριζοσπαστική Αριστερά «παρακμή ή/και μετάλλαξη;» τείνει να δώσει τη θέση του στο ερώτημα «τι είδους αλλαγή – μετάλλαξη – προσαρμογή – μετασχηματισμός;».
Κατ’ αυτή την έννοια, η παράδοξη περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ είναι προνομιακό έδαφος, καθώς αποτελεί το πιο δυναμικά αναδυόμενο «challenger party» της ριζοσπαστικής Αριστεράς στο πλαίσιο της εκλογικής και κυβερνητικής «επιδημίας» που έπληξε ιδίως τις χώρες του ευρω- παϊκού Νότου.
[…] Ο ΣΥΡΙΖΑ έχει μια τρόπον τινά διπλή υπόσταση και «ηλικία». Από τη μία είναι ένα κόμμα που έρχεται, που ανάγεται στην παράδοση του ελληνικού ευρωκομμουνισμού (ΚΚΕ Εσωτερικού) αλλά και στη διασταύρωσή της με την ανανεωτική τάση του ορθόδοξου ΚΚΕ.
Ενα κόμμα δηλαδή με επάλληλες ιστορικές κληρονομιές, που κινείται σε πολλαπλές τροχιές εξάρτησης αλλά από κάποια στιγμή και μετά, στη στροφή της νέας χιλιετίας, αρχίζει να επανεπινοεί τον εαυτό του – επανεπινόηση διαρκείας, αφού συνεχίζεται στη φάση της εκτόξευσης, της κατάκτησης της εξουσίας και της κυβερνητικής προσαρμογής.
Την ίδια στιγμή, πρόκειται για ένα κόμμα που θα χαρακτηριζόταν ως (σχετικά) νέο (relatively new party): αναδύεται μέσα στην ιστορικά ιδιαίτερη συγκυρία της κρίσης και μοιάζει να είναι ένα ανάμεσα σε πολλά και ετερόκλητα κόμματα-συμπτώματα της κακοδαιμονίας της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Ή, όπως γλαφυρά έχει γραφτεί, είναι σαν τα καναρίνια στις στοές των ορυχείων: ικανά στο να εντοπίζουν και να υποδεικνύουν τον κίνδυνο, ωστόσο χωρίς πάντα να επιβιώνουν.
Χαρακτηρίζονται από ιδεολογική αμφισημία ή από μια ελαστικότητα που τους επιτρέπει να τέμνουν τις κυρίαρχες διαιρέσεις (Αριστερά-Δεξιά, συστημισμός-αντισυστημισμός, ευρωπαϊσμός-ευρωσκεπτικισμός) ή να επιβάλλουν νέες πλάι στις παλιές (παλιό-νέο), χωρίς ισχυρές οργανωτικές και κοινωνικές ρίζες, με έναν πραγματιστικό εν τέλει πολυσυλλεκτισμό. Αν ο ΣΥΡΙΖΑ είναι ένα τέτοιο «σύμπτωμα», που εκτοξεύεται στο κομματικό στερέωμα ακριβώς στον βαθμό που ανταποκρίνεται στη ζήτηση για εκπροσώπηση νέων κοινωνικών δυναμικών, τότε τίθεται το ερώτημα: τι είδους πολιτική αντιπροσώπευση προσφέρει αυτό το σχεδόν νέο κόμμα;
