Ενας σύγχρονος εθνικός ποιητής οικουμενικού ουμανισμού

Η συγκεντρωτική έκδοση των Ποιημάτων του Κυριάκου Χαραλαμπίδη (γεννήθηκε το 1940) από τον ιστορικό εκδοτικό οίκο του Ικαρου, με τη συμπαράθεση σε έναν ογκώδη τόμο των δεκατριών ποιητικών βιβλίων που ο κυπριακής καταγωγής ποιητής εξέδωσε από το 1961 μέχρι το 2017, έρχεται να προστεθεί στη σειρά των βιβλίων-«απάντων» μείζονων Ελλήνων ποιητών (Σολωμός, Καβάφης, Σικελιανός, Παπατσώνης, Σεφέρης, Ελύτης, Εγγονόπουλος και Καρούζος), που επίσης στεγάστηκαν στον Ικαρο.

Η συγκεντρωτική έκδοση δίνει την ευκαιρία για τη συνολική θεώρηση της ποίησης του Χαραλαμπίδη ως δημιουργικής συνέχειας και ως ενός ακόμη σημείου κορύφωσης της μακράς πορείας που διένυσε και συνεχίζει η νεότερη ελληνική ποίηση. Για την πληρέστερη κατανόησή του το ποιητικό έργο του πρέπει να συναναγνωστεί με την πλούσια δοκιμιογραφική παραγωγή του, μεγάλο μέρος της οποίας συγκεντρώθηκε στη δίτομη έκδοση Ολισθηρός ιστός (Αγρα, 2009).

Από την τέταρτη συλλογή του Αχαιών ακτή (1977) και στα επόμενα βιβλία του μέχρι τον Θόλο (1989), το κεντρικό θέμα της ποίησης του Χαραλαμπίδη είναι οι τραγικές, άμεσες και έμμεσες συνέπειες της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο από το 1974 και εξής. Ως άνθρωπος που φέρει μέσα του τον καημό της χαμένης πατρίδας και ως ποιητής με βαθιά ριζωμένη ελληνική εθνική συνείδηση, επέλεξε να υπηρετήσει μια ποιητική αντίληψη, εκείνη της εθνικής ποίησης, την οποία η ελλαδική μεταπολιτευτική ποίηση εγκατέλειψε στο μακρινό και λαμπρό μοντέρνο παρελθόν της.

Αν ο Χαραλαμπίδης μπορεί να προσδιοριστεί ως εθνικός ποιητής (ο όρος χρησιμοποιείται τυπολογικά και όχι αξιολογικά), είναι επειδή στην ποίησή του διακρίνεται και συν τω χρόνω κρυσταλλώνεται μια εκσυγχρονισμένη και έγκυρη εκδοχή εκείνων των γνωρισμάτων που παλαιότερα προσδιόριζαν τον τύπο του εθνικού ποιητή.

Με τη θεματοποίηση του συλλογικού δράματος, την ενεργή ιστορική συνείδηση, την αφομοιωμένη γνώση της ελληνικής λογοτεχνικής παράδοσης, τη σπάνια γλωσσική ευαισθησία της, η ποίηση του Χαραλαμπίδη δείχνει ότι μπορεί να υπάρξει εκσυγχρονισμένη εκδοχή του εθνικού ποιητή σήμερα, σε μια εποχή και σ’ έναν τόπο, την Ελλάδα της μεταπολιτευτικής εποχής, όπου αυτό το μοντέλο έχει καταστεί και παραμένει ποιητικά ανενεργό ή και ιδεολογικά ύποπτο.

Με τα ωριμότερα βιβλία του, Μεθιστορία (1995), Δοκίμιν (2000) και Κυδώνιον μήλον (2006), η ποίησή του εμπλουτίστηκε ακόμα περισσότερο χάρη στη στέρεα λόγια παιδεία του δημιουργού της. Με τα βιβλία αυτά εξυφαίνεται σε ακόμα μεγαλύτερο πλάτος και βάθος η διαλογική σχέση με ολόκληρη την ελληνική λογοτεχνική και γραμματειακή παράδοση (αρχαιοελληνικά, βυζαντινά και νεότερα κείμενα, το δημοτικό τραγούδι, τη νεότερη ποίηση), όπως εξάλλου δείχνει το πλήθος των σημειώσεων στα ποιήματά του (στις σ. 791-885 του τόμου). Ετσι ο Χαραλαμπίδης έγινε ένας από τους συστηματικότερους ποιητές αναγνώστες και αναδημιουργούς άλλων ποιητών. Αλλά τα ποιήματά του δεν βουλιάζουν κάτω από το βάρος της λογιοσύνης τους· αντιθέτως μεταπλάθουν τα ίχνη της ελληνικής γλωσσικής-ποιητικής διαχρονίας σε ζωντανές και δραστικές νέες ποιητικές εικόνες. Από ένα σημείο και πέρα, τον ποιητικό λόγο του ζωοποιεί κυρίως ο εκλεπτυσμένος διάλογός του με τον Καβάφη και τον Σεφέρη.

Στο κέντρο της σχέσης του με τον πρώτο βρίσκεται η ειρωνική ή και σαρκαστική στάση έναντι της Ιστορίας. Στη σχέση του πάλι με τον Σεφέρη εντοπίζεται το κοινό θεματικό και ηθικό επίκεντρο της ποίησής τους, ο (με σεφερικούς όρους) «καημός της ρωμιοσύνης».

Με άλλα λόγια, όπως ο Σεφέρης, έτσι και ο Χαραλαμπίδης προβάλλει και μνημειώνει τη σκληρή μοίρα, τις αντιξοότητες και τις αδικίες που χαρακτηρίζουν τη διαχρονική πορεία του ελληνισμού, ιδίως του κυπριακού ελληνισμού, μέσα από τις συμπληγάδες της Ιστορίας. Επίσης, όπως συμβαίνει στη σεφερική ποίηση, έτσι και στην ποίηση του Χαραλαμπίδη ο «καημός της ρωμιοσύνης» μεταδίδεται στον αναγνώστη επειδή κατορθώνεται ο συγκερασμός της ατομικής με τη συλλογική εμπειρία και του σύγχρονου με το διαχρονικό βίωμα.

Εντέλει, πάντως, ο καβαφισμός και ο σεφερισμός του Χαραλαμπίδη αφομοιώνονται σε σημείο που γίνονται δικό του εκφραστικό στίγμα, χάρη στην εμπνευσμένη μεταφορική ευρηματικότητα και την, ενίοτε υπερρεαλιστικών καταβολών, εικονιστική τολμηρότητα της ποίησής του. Εξάλλου, στο όψιμο στάδιό της, αυτό των τριών πιο πρόσφατων βιβλίων του, που εκδόθηκαν στη δεκαετία που διανύουμε, η θεματική του εμπλουτίστηκε, μετατοπίζοντας το βάρος της κυρίως στην περιοχή του έρωτα ως πνευματικού ίμερου. Στο κατώφλι των 80 του χρόνων ο Χαραλαμπίδης παραμένει ένας ακμαίος, πνευματικά νέος, ποιητής.

Αν το ποιητικό έργο του, εκτός από την υψηλή αισθητική αξία, διαθέτει και μεγάλο πνευματικό κύρος είναι επειδή εκκίνησε από μια βαθιά ριζωμένη αίσθηση της ελληνικότητας ως διαχρονικής και ευρωπαϊκής πολιτισμικής αξίας και οδηγήθηκε στην προβολή ενός οικουμενικού ουμανισμού που υπερβαίνει τα εθνικά και γλωσσικά σύνορα.

Επίσης, διατρέχοντας τα μήκη και τα πλάτη της Ιστορίας, ανέπτυξε έναν εξαγνιστικό αναστοχασμό για τη ματαιότητα της ανθρώπινης βίας, όλου εκείνου του ατελείωτου σωρού ερειπίων που ορθώνεται μπροστά στον άγγελο της Ιστορίας (Βάλτερ Μπένγιαμιν). Πιστεύω ότι, με αφορμή τη συγκεντρωτική έκδοση, η σύγχρονη ελληνική κριτική, λογοτεχνική και φιλολογική, στην Ελλάδα και στην Κύπρο, οφείλει να υπερβεί τις όποιες ανθρώπινες αδυναμίες της και να δείξει απέναντι στην ποίηση του Χαραλαμπίδη εκείνη τη στάση που της αξίζει: του εγκωμίου.