Η έκπληξη του ποταμού Βαρδάρη

Πριν από 56 χρόνια, ένας καταστροφικός σεισμός ισοπέδωνε την πόλη των Σκοπίων στην τότε Γιουγκοσλαβία. Ανάμεσα σε εκείνους που στρατολογήθηκαν από τα Ηνωμένα Εθνη για να συνδράμουν στην άμεση ανοικοδόμησή της ήταν και το Γραφείο Δοξιάδη, στο οποίο ανατέθηκε η εκπόνηση του πολεοδομικού σχεδίου.

Το γεγονός με τα χρόνια ξεχάστηκε και η συμμετοχή ενός ελληνικού γραφείου στην τότε διεθνή κινητοποίηση επίσης αποσιωπήθηκε στο εξωτερικό αλλά, όχι παράδοξα, και στην Ελλάδα την ίδια.

Σε ένα συνεχόμενο διήμερο στο Μουσείο Μπενάκη, 17 με 18 Δεκεμβρίου 2018, οργανώθηκε ένας συνδυασμός ημερίδας με έκθεση. Θέμα τους ήταν «Το μέλλον ως έργο – Ο Δοξιάδης στα Σκόπια».

Σε αυτό συμμετείχαν με ομιλίες τους επτά ξένοι ερευνητές, με εντυπωσιακή δράση, τοπική και διεθνή, σε εκδόσεις, εκθέσεις και διδασκαλία με αντικείμενο τη σύγχρονη αρχιτεκτονική στα Σκόπια και τη Γιουγκοσλαβία γενικότερα, μερικοί μάλιστα από τους οποίους διδάσκουν και εργάζονται στην Ευρώπη και την Αμερική.

Την ελληνική αντίστοιχα πλευρά εκπροσωπούσαν οι Κ. Αμυγδάλου, η ψυχή και εμπνεύστρια της διοργάνωσης, Χ.-Γ. Κρητικός και Κ. Τσιαμπάος, που επιμελήθηκαν και τον άρτια εικονογραφημένο κατάλογο στα αγγλικά, σε έκδοση του ΕΙΑ, που παρουσιάζεται εδώ. Επειδή δεν είναι πάντα αυτονόητο, ας προσθέσω εδώ ότι ο καλοσχεδιασμένος κατάλογος του ΕΙΑ κυκλοφόρησε ταυτόχρονα με την εκδήλωση.

Στις ομιλίες της πρώτης μέρας εκτέθηκαν στοιχεία άγνωστα στο ελληνικό ακροατήριο, σχετικά με τη δράση του Γραφείου Δοξιάδη, αλλά και με την τύχη άλλων προτάσεων (όπως την πιο γνωστή, της ιαπωνικής ομάδας του Kenzo Tange). Ακόμα λιγότερο αναμενόμενη ήταν η διεξοδική παρουσίαση της αξιοζήλευτης αρχιτεκτονικής δραστηριότητας που καταγράφηκε σε επαφή με τα βορινά μας σύνορα ως επακόλουθο του καταστροφικού εκείνου σεισμού.

Η έκθεση που εγκαινιάστηκε το ίδιο απόγευμα, με μεγάλες μακέτες κτιρίων που χτίστηκαν μετά τον σεισμό από τα αρχεία στα Σκόπια, μεταφερμένες οδικώς για να συναρμολογηθούν στην Αθήνα, δικαίωσε τον ισχυρισμό πολλών ομιλητών ότι, κατά παράδοξο τρόπο, οι σεισμοί ήταν το έναυσμα για μια μοναδική έκρηξη αρχιτεκτονικής στην πόλη που διατρέχει ο ποταμός Βαρδάρης. Τίποτε ανάλογο δεν είχε να επιδείξει η υπόλοιπη χώρα της Γιουγκοσλαβίας εκείνη την περίοδο.

Οσοι τυχεροί παρευρέθησαν σε αυτές τις εκδηλώσεις και στη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης της επόμενης μέρας έφυγαν θαυμάζοντας όχι μόνο τι επιτεύχθηκε μετά τον σεισμό αλλά και τι κατάφερε να διασώσει και να αναδείξει μια ομάδα τόσο αφοσιωμένων ερευνητών (ορισμένοι από τους οποίους παρευρέθησαν στην ημερίδα και στην έκθεση), που συστηματικά πάλεψαν ενάντια στη λήθη και, πιο πρόσφατα, ενάντια στην πολιτική εκμετάλλευση του εθνικισμού στη χώρα που τώρα πια ονομάζουμε Βόρεια Μακεδονία, γιατί πρωτοστάτησαν στη ματαίωση των μεγαλεπήβολων σχεδίων αλλοίωσης σημαινόντων κτιρίων της πόλης με προσθήκη πομπώδους κλασικιστικής διακόσμησης το 2014.

Δυστυχώς για την ελληνική πλευρά, ένας φανερός σοβινισμός και μια σειρά προκαταλήψεων είχαν συσκοτίσει όχι μόνο τις παλιές εκείνες προσπάθειες που έγιναν για την αναγέννηση της γειτονικής πόλης αλλά φρόντισαν να ταυτιστούν τα Σκόπια αποκλειστικά και μόνο με τη γελοία αρχιτεκτονική του 2014, λες και δεν υπήρξε ποτέ τίποτε άλλο.