Ανάγλυφο γυναικείο σύμπαν 

Μια ζωή σε συνεχή μετακίνηση, μια ζωή σε αδιάκοπη αναζήτηση της χαράς, σφραγισμένη, ωστόσο, από ανατροπές και πένθη. Μια σπάνια ομορφιά, βεβαρημένη από σοβαρά προβλήματα υγείας. Μια σπουδαία πένα, καταδικασμένη να μείνει στο περιθώριο, προορισμένη μόνο για λίγους πιστούς. Η Λουσία Μπερλίν –«κρυμμένο μυστικό» της αμερικανικής λογοτεχνίας, όπως την αποκάλεσαν– θα ανακαλυφθεί πανηγυρικά δέκα και πλέον χρόνια μετά τον θάνατό της, για να γίνει ακόμη μία cult μορφή των αμερικανικών γραμμάτων και να εγγραφεί στη μακρά παράδοση της διηγηματογραφίας της. Και τώρα την απολαμβάνουμε στα ελληνικά, στην ωραία μετάφραση της Κατερίνας Σχινά, χάρη στις εκδόσεις Στερέωμα. 

Λουσία Μπερλίν 

«Οδηγίες για οικιακές βοηθούς» 

Διηγήματα 

Μετάφραση-Σημειώσεις: Κατερίνα Σχινά 

Πρόλογος: Lydia Davis 

Εισαγωγή: Stefen Emerson 

Στερέωμα, 2018 

Σελ. 576 

Εγραψαν πολλοί ότι τα σπαρακτικά διηγήματα της Μπερλίν έχουν μια τσεχοφική ποιότητα έτσι καθώς διηθούν το τραγικό στοιχείο μέσα από το ήπιο χιούμορ της, δίνοντας έμφαση στη μικρολεπτομέρεια της καθημερινότητας και στην ανθρωπιά της. Την παρομοίωσαν με τον Ρέιμοντ Κάρβερ, ανίχνευσαν συγγένειες με την Αλις Μούνρο.

Ολα αυτά, βεβαίως, ισχύουν, αν και αναρωτιέται κανείς γιατί πρέπει απαραιτήτως να εντοπιστούν εκλεκτικές συγγένειες με άλλους συγγραφείς προκειμένου να παγιωθεί η αξία μιας νεοανακαλυφθείσας, όπως η Μπερλίν. Αλλωστε, ανεξάρτητα από τις επιρροές ή τις συνάφειες με τους ομοτέχνους της, η «οικιακή βοηθός» Λουσία γνωρίζει πολύ καλά ποια είναι τα αναγκαία συστατικά για να στηθεί ένα καλό διήγημα.

Είναι ενδεικτική η ιστορία που μεταφέρει η συγγραφέας Λύντια Ντέιβις, στον οξυδερκή και γενναιόδωρο πρόλογο με τον οποίο εισάγει τον αναγνώστη στη συλλογή της ομοτέχνου της – μια ιστορία, σύμφωνα με την Ντέιβις, που της αφηγήθηκε ένας από τους τέσσερις γιους της Μπερλίν: «[Η μητέρα μου] έλεγε ότι η ιστορία πρέπει να είναι αληθινή – ό,τι και να εννοούσε μ’ αυτό. Νομίζω πως εννοούσε να μην είναι σκηνοθετημένη, ούτε όμως τυχαία ή άσκοπη· να την αισθάνεσαι βαθιά, να είναι συναισθηματικά σημαντική.

Κάποτε είπε σε έναν φοιτητή της ότι η ιστορία που είχε γράψει ήταν υπερβολικά έξυπνη – μην προσπαθείς να είσαι έξυπνος, του είπε. Μια άλλη φορά, στοιχειοθέτησε μία από τις ιστορίες της σε καυτό μέταλλο σε λινοτυπική μηχανή και μετά από τρεις μέρες δουλειά πέταξε όλες τις αράδες πίσω στο χωνευτήρι, επειδή, είπε, η ιστορία ήταν “ψεύτικη”». 

Η «αλήθεια» που επιζητεί η Λουσία Μπερλίν είναι το συνεκτικό στοιχείο των ιστοριών της, ένας σφιχτός αρμός που συγκολλά τα μέρη της σύνθεσης και προσδίνει στην πολυπρισματική, καλειδοσκοπική της αφήγηση την αξεπέραστη ενότητά της. Η συγγραφέας μιλάει για τη ζωή της ή, καλύτερα, εκθέτει το πολυδαίδαλο μυθιστόρημα της ζωής της, μεταπλάθοντας το βίωμα, διανθίζοντάς το με στοχασμό, καταφέρνοντας να προσδώσει καθολικότητα σε εντελώς ιδιωτικές ιστορίες.

Οι περιπέτειές της αγγίζουν κι ένα δικό μας νεύρο που κάθε τόσο ξυπνά και πονά. Γράφει για τα παιδικά της χρόνια κοντά στα μεταλλωρυχεία όπου εργαζόταν ο μηχανικός πατέρας της· για την υποψία (ή μήπως τη βεβαιότητα;) ότι είχε κακοποιηθεί σεξουαλικά από έναν όχι απλώς εκκεντρικό, αλλά μάλλον διαταραγμένο παππού, παρουσία της υποταγμένης γιαγιάς της· για την ελεύθερη και πλούσια εφηβεία της στη Χιλή, όπου ως νεαρή ντεμπιτάντ υποκαθιστούσε την αλκοολική, καταθλιπτική μητέρα της συνοδεύοντας τον πατέρα της στις κοινωνικές του υποχρεώσεις· για τους τρεις αποτυχημένους γάμους της με μποέμ καλλιτέχνες, μουσικούς της τζαζ, γοητευτικούς και εξαρτημένους από ουσίες· για τις απερίγραπτες δυσκολίες που αντιμετώπισε η ίδια προσπαθώντας να μεγαλώσει τους τέσσερις γιους της· για τις απίθανες δουλειές της (οικιακή βοηθός, νοσοκόμα, μοδίστρα, πριν καταλήξει, προς το τέλος της ζωής της, να διδάσκει δημιουργική γραφή στο πανεπιστήμιο)· για τις περιπλανήσεις και τις συνεχείς μετακομίσεις της· για τον αλκοολισμό της και τους απανωτούς εγκλεισμούς της σε κλινικές αποτοξίνωσης· για τις έντρομες εφορμήσεις της στη «σκοτεινή πλευρά»· για την κακή της υγεία· για τις ασθένειες και τους θανάτους αγαπημένων της προσώπων, ιδίως της, αποξενωμένης για χρόνια, αδελφής της.

Είναι μια δύσκολη ζωή, γεμάτη διαψεύσεις, αλλά, παρά τον φόβο και την απόγνωση που η Μπερλίν ποτέ δεν κρύβει, κάθε στιγμή διαπερνάται από χαρά, αναζήτηση της απόλαυσης, βαθιά πίστη στον έρωτα και τη φιλία.

Η συγγραφέας δημιουργεί ένα ολοζώντανο, γυναικείο σύμπαν ταγμένο στην ομορφιά, ένα σύμπαν αισιόδοξης υλικότητας ή, καλύτερα, σωματικότητας, όπου το σώμα, ηδονικό ή πάσχον, συντροφευμένο ή μόνο, διεκδικεί την πρωτοκαθεδρία και απολαμβάνει, έστω και μέσα στη φθορά του, έστω περιμένοντας έναν βέβαιο θάνατο, τις ηλιαχτίδες που μπαίνουν στο δωμάτιο, τις φωνές από τον δρόμο, την ευωδιά και τα χρώματα των λουλουδιών, ένα πουλί που κελαηδάει έξω από το παράθυρο, τη θάλασσα, συνώνυμο της ελευθερίας, που ο ρόχθος της φτάνει από μακριά, σαν υπόσχεση αναγέννησης. 

Χιούμορ και αυτοσαρκασμός, γυναικεία αλληλεγγύη (το διήγημα «Η τίγρη δαγκώνει» είναι μια εκπληκτική εξιστόρηση της κοινής περιπέτειας άγνωστων μεταξύ τους γυναικών που βρίσκονται όλες μαζί σε μια κλινική του Μεξικού περιμένοντας να κάνουν άμβλωση), βαθιά ενσυναίσθηση για τα γηρατειά, την αδυναμία, την ασχήμια (στο διήγημα «Ο Φ.Μπ. κι εγώ» ακόμα και η δυσοσμία του «ετοιμόρροπου γέρου πολυτεχνίτη», που έρχεται να περάσει καινούργια πλακάκια στο μπάνιο της αφηγήτριας, είναι ευχάριστη ακριβώς γιατί είναι ανθρώπινη), και κυρίως επιμονή μιας γυναίκας (ή όλων των γυναικών;) που ήθελε (και μπόρεσε), παρ’ όλο το κόστος, να στριμώξει έρωτα, μητρότητα, βιοπορισμό και συγγραφική φιλοδοξία στο σύντομο διάστημα 68 χρόνων ζωής, κι αυτή τη δύσκολη ζωή να τη ρουφήξει ώς το μεδούλι.