(Αν και δεν συνηθίζουμε να δημοσιεύουμε απαντήσεις, σήμερα δημοσιεύουμε το άρθρο του Κώστα Δεληγιάννη, γραμμένο ως απάντηση στα δύο προηγούμενα άρθρα της στήλης σε σχέση με τις τηλεοπτικές σειρές, τη νέα μυθιστορία και το Game of Thrones. Τα άρθρα αυτά είχαν στόχο να ξεκινήσουν έναν διάλογο για έναν κυρίαρχο και ανερχόμενο τομέα της κουλτούρας, ο οποίος σε μεγάλο βαθμό περνά ανεξέταστος. Το άρθρο που παραθέτουμε επιβεβαιώνει με τον καλύτερο τρόπο τη συνέχεια αυτού του διαλόγου. Θ.Τσ.)
Η κριτική προσέγγιση του είδους της τηλεοπτικής σειράς παραμένει μια άσκηση –και άρθρωση– λόγου δύσκολη, πολύπλοκη και ακροβατική. Αφενός λόγω της νεότητάς του ως αφηγηματικού είδους, αφετέρου λόγω των γεωπολιτιστικών διαφορών που διαμορφώνουν το κοινό και τους κριτικούς του, κατά χώρα και κουλτούρα.
Ο κριτικός λόγος στα μέσα ενημέρωσης και το εκπαιδευτικό σύστημα, που θεωρούνται κατεξοχήν φορείς επιρροής της κοινής γνώμης, παραμένει δέσμιος ενός ιδεολογικού πλαισίου και μιας κριτικής εργαλειοθήκης εξαρτημένης από ένα παρωχημένο αξιακό σύστημα κανόνων, κριτηρίων και θεωρίας που αρκείται στο να αντλεί την επιστημολογικότητά του από τα μόνα συγγενικά αφηγηματικά είδη, όπως ο κινηματογράφος και το λαϊκό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα, δίχως να αναζητεί νέο organum.
Μια επιστημολογικότερη τοποθέτηση θα πρότεινε, η άρθρωση του περί τηλεσειρών λόγου, να απεξαρτηθεί σταδιακά από το αξιακό αυτό υπόβαθρο, εντασσόμενη σε μια ανοιχτή, in progress, αυτονομημένη και αυτοτελή θεώρηση, ώστε να αποφεύγονται φαινόμενα όπως η παρα(εκ)φορά του λόγου, η αθέμιτη συγκρισιολογία, η μονολι(η)θικότητα των απόψεων και η ισχνότητα των επιχειρημάτων που εμποδίζουν μια σφαιρικότερη και παιδαγωγικότερη ανάλυση των τηλεσειρών μυθοπλασίας.
Η σύντομη παρέμβασή μας στοχεύει στην εποικοδομητική αποδόμηση της αξιακής πυραμίδας που θεμελιώνουν τα δύο πρόσφατα άρθρα της στήλης ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ, αφιερωμένα στις τηλεοπτικές σειρές, εστιάζοντας σε αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε το «αμαρτωλό σειριακό τρίο: Συνέχεια, Μυθιστορία, Βίβλος».
1. Η Συνέχεια ως χωροχρόνος
Η Συνέχεια, ως βασικό συστατικό του μυθιστορήματος του 19ου αιώνα, συνδέεται με τον εκάστοτε ανθρωπολογικό χωροχρόνο ενός πολιτισμού. Η Συνέχεια είναι ένας αυτοτελής χωροχρόνος «άμοιρος» του τεμαχισμού του σε κοινωνικούς προ/μετα-βιομηχανικούς 24ωρους εργασιακούς κύκλους. Η Συνέχεια προϋπάρχει του αφηγηματικού χρόνου και καθιστά, από μόνη της, ένα ξεχωριστό σύμπαν. Η αφηγηματική πρωτοτυπία ορισμένων τηλεσειρών παίζει συχνά με τη Συνέχεια (π.χ. The Affair, Tween Peaks) οριοθετώντας το Ανυπέρβλητο και το Αξεπέραστο. Η Συνέχεια αποφασίζει πόσος Χρόνος τής μένει και όχι το αντίθετο. Κανάλια και πλατφόρμες υπαγορεύουν τις χρονικές νόρμες, όμως οι εξαιρέσεις υπενθυμίζουν ότι οι νόρμες δεν αποτελούν τον (απόλυτο) κανόνα.
2. Η Μυθιστορία ως ανάγκη
Η ανάγκη της μυθιστορίας είναι άλλο ένα, ευρέως διαδεδομένο, κλισέ που θεωρεί τις σειρές φυσικό διάδοχο των μυθιστορημάτων του 19ου αιώνα. Μπορεί η ευρηματικότητα συγγραφέων και εκδοτών να εκμεταλλεύτηκε, κατά κόρο, βιομηχανικά, την καθημερινή ανθρώπινη ανάγκη για story telling, εφευρίσκοντας το feuilleton (σειρά), όμως η ύπαρξή της οφείλεται περισσότερο σε μια φιλοσοφική και μεταφυσική τελεολογία του εκάστοτε ανθρωπολογικού χώρου, και λιγότερο στην έκφραση μιας αδήριτης ανάγκης για κατανάλωση μυθιστοριών, όσο και αν παραμένει κραταιά η αντίληψη της ταξικής χρησιμότητάς τους ως μέσου χειραγώγησης της κοινής γνώμης. Η μυθιστορία μπορεί να δημιουργεί και να καλύπτει ανάγκες, δεν είναι όμως Μοίρα-Ανάγκη.
3. Η Σειρά ως Βίβλος
Ο συγγραφέας γράφει μόνος του, ανάμεσα σε τέσσερις τοίχους. Στο writer’s room των σειρών, η συγγραφή είναι συλλογική και η όλη διεύθυνση και ευθύνη ανήκουν de facto και de jure στον Showrunner. Αυτός που «Τρέχει το Σόου» έχει και την τελευταία λέξη, όπως και ο σκηνοθέτης στο σινεμά και στο θέατρο. Ο Τζόις χρειάστηκε περίπου 18 επεισόδια σε 1.000 σελίδες για να ξετυλίξει την 24ωρη «Οδύσσειά» του στο Δουβλίνο, ενώ στην ομώνυμη σειρά θρίλερ «24h» ο τηλεθεατής παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο μία από τις 24 ώρες του ήρωα Τζακ Μπάουερ. Και στο βιβλίο και στη σειρά, οι συγγραφείς και σεναριογράφοι ακούνε –ευτυχώς– μόνο τις «εσωτερικές φωνές» τους. Με μία διαφορά, ότι στο βιβλίο ο μετρ που κινεί τα νήματα είναι ένας, ενώ στη σειρά μια ομάδα. Εν κατακλείδι, με την πολυπρισματική, πολυεπίπεδη, ασύγχρονη ματιά της η σειρά, ως είδος, μπορεί να διεκδικεί πλέον, και επίσημα, τον τίτλο ενός αφηγηματικού έργου à part entière. Που, όμως, ανά πάσα στιγμή, παραγγελιοδότες και παραγγελιοδόχοι, εκδότες, σταθμοί, αναγνώστες και τηλεθεατές, αποφασίζουν για την τύχη τους.
Κώστας Δεληγιάννης
Διευθυντής του οργανισμού SERIES BALKANS
