Τα πάντα στη ζωή μας τα καθορίζουμε γύρω από μια λέξη: ασφάλεια. Στην κάθε έκφανση της καθημερινότητάς μας.
Σκεφτόμαστε πώς θα είναι ή αν είναι τα παιδιά μας ασφαλή -στο σχολείο, στο παιχνίδι-, αν τα σπίτια μας είναι ασφαλούς κατασκευής, θέλουμε να έχουμε ασφάλεια στις μετακινήσεις μας, κάνουμε ασφάλειες ζωής, ακινήτων, πληρώνουμε εταιρείες φύλαξης για να είμαστε ασφαλείς στα σπίτια μας.
Επιβαρυνόμαστε με στρες και χιλιάδες σκέψεις για το πώς θα ασφαλίσουμε το ένα ή το άλλο -εντάξει ίσως όλα αυτά να αφορούσαν τα παλιά καλά χρόνια των καλών μισθών-, ξοδεύουμε ώρες αναλογιζόμενοι πώς θα τα καταφέρουμε -τώρα πια- να αντεπεξέλθουμε οικονομικά.
Είμαστε όμως εξίσου προσεκτικοί με την ασφάλεια της μεταφοράς ή αποθήκευσης της τροφής μας;
Προσέχουμε οι τσάντες, οι σακούλες, τα τάπερ να είναι ασφαλούς κατασκευής, κατάλληλα για τη χρήση που θέλουμε;
Γιατί πράγματι αναρωτιέμαι πόσοι από εμάς δεν επαναχρησιμοποιούμε τις πλαστικές συσκευασίες προϊόντων που αγοράσαμε από το σούπερ μάρκετ, πόσοι καταναλωτές δεν βάζουν το κολατσιό τους απ’ ευθείας σε πλαστικές σακούλες τροφίμων ή σε «ανώνυμο» αλουμινόχαρτο, χωρίς καν ένα περιτύλιγμα χαρτιού;
Πόσοι ψάχνουν να διαβάσουν τη σήμανση των πλαστικών συσκευασιών που χρησιμοποιούν καθημερινά;
Και τώρα, στα χρόνια της οικονομικής κρίσης που οι περισσότεροι ψάχνουν την προσφορά, το φτηνότερο, θα κάτσει κανείς να κοιτάξει τις πιστοποιήσεις των υλικών;
Κι όμως, θα έπρεπε. Γιατί έχουν περάσει ανεπιστρεπτί οι εποχές της καταναλωτικής αθωότητας.
Οπως διαβάζουμε σε δημοσίευση του καθηγητού Κώστα Σαββάκη (Γενικό Τμήμα Θετικών Επιστημών), αντιπροέδρου του ΤΕΙ Κρήτης:
«Οι εξαιρετικές όμως ιδιότητες των πλαστικών, απαιτούν εξίσου εξαιρετική προσοχή στη χρησιμοποίησή τους σε σχέση με την επαφή με τα τρόφιμα. Δεκάδες ερευνητικές μελέτες έχουν καταδείξει και είναι πλέον αποδεκτό ότι ουσίες από το τοίχωμα του πλαστικού μπορεί να μετακινηθούν (μεταναστεύσουν) στα τρόφιμα με το οποίο είναι σε επαφή».
Η μαγική λέξη είναι «η μετανάστευση». Τι σημαίνει πρακτικά;
Το διαβάζουμε στο κεφάλαιο «Μετανάστευση (migration) ουσιών από τα πλαστικά στα τρόφιμα», όπου αναλυτικά περιγράφεται.
«Ουσίες που μπορούν να μεταναστεύσουν από το τοίχωμα του πλαστικού στο τρόφιμο είναι:
α. Μονομερή ή ολιγομερή μόρια που εγκλωβίστηκαν στη δομή κατά τον πολυμερισμό, όπως π.χ. αιθυλένιο, βινυλοχλωρίδιο, στυρόλιο κ.λπ.
β. Ουσίες από τα πρόσθετα, κυρίως πλαστικοποιητές, λιπαντικά, χρωστικές, αντιοξειδωτικά, κ.λπ.
γ. Προϊόντα επεξεργασίας πλαστικών, όπως π.χ. διάφοροι διαλύτες, αλδεΰδες, κετόνες, κ.λπ.
δ. Ουσίες συγκόλλησης και ουσίες από τα μελάνια που έχουν χρησιμοποιηθεί για την εκτύπωση τίτλων, οδηγιών κ.λπ., πάνω στην επιφάνεια του πλαστικού.
Σύμφωνα με τις οδηγίες τις Ευρωπαϊκής Ενωσης, αξιολογούνται δύο παράμετροι: Η ολική μετανάστευση (overall or total migration) που αναφέρεται στο σύνολο των ουσιών που μεταναστεύουν στα τρόφιμα και η ειδική μετανάστευση (specific migration) που αναφέρεται στη μετανάστευση κάθε συστατικού».
Σαφώς υπάρχουν συγκεκριμένοι παράγοντες που βοηθούν στη μετανάστευση μέσα από αυτή τη στενή επαφή/σχέση δοχείου μεταφοράς και τροφής.
«Η ποσότητα μετανάστευσης αυξάνεται ανάλογα με τον χρόνο επαφής, με την επιφάνεια επαφής και τον συντελεστή διάχυσης, σχετίζεται με την κινητικότητα και το μέγεθος των μορίων και αυξάνεται εκθετικά με τη θερμοκρασία. Είναι φανερό ότι αυξανομένης της θερμοκρασίας, η δόνηση και η περιστροφή των μακρομορίων του θερμοπλαστικού αυξάνονται και παράλληλα αυξάνεται η κινητικότητα των μικρών μορίων, με αποτέλεσμα να διευκολύνεται η μετανάστευσή τους στα τρόφιμα. Η θερμοκρασία αυξάνει την ταχύτητα μετανάστευσης αλλά και τη διαλυτότητα του συστατικού».
Αρα η επιστημονική κοινότητα και η βιομηχανία γνωρίζει. Εμείς ως καταναλωτές γνωρίζουμε;
Γιά να δούμε όμως πώς κατασκευάζονται τα πλαστικά που χρησιμοποιούμε καθημερινά και σε όλες τις μορφές τους (από πιάτα, μαχαιροπίρουνα, ποτήρια, σακούλες έως συσκευασίες/τάπερ).
«Τα πλαστικά υλικά είναι γνωστά και υπό τον ευρύτερο όρο πολυμερή -ελληνοποίηση του όρου “polymers”-, ο οποίος έχει ελληνική αρχή και ετυμολογία από τις λέξεις “πολλά-μέρη”. Τα πολυμερή συνεπώς αποτελούνται από μόρια μεγάλου μοριακού βάρους (μακρομόρια), τα οποία προέρχονται από συνένωση μικρών μορίων (μονομερή).
Ο κατάλογος των απλών μορίων (μονομερών) που μπορούν να χρησιμοποιηθούν είναι εξαιρετικά μεγάλος. Μερικά από αυτά είναι: αιθυλένιο, προπυλένιο, βίνυλο, χλωρίδιο, στυρένιο, αλκοόλες, οργανικά οξέα, αμίνες, κετόνες. Η συνένωση αυτή επιτυγχάνεται από μια χημική διαδικασία που λέγεται πολυμερισμός».
Αλλά τα ευκολόχρηστα πλαστικά αντικείμενα, απαραίτητα σε κάθε νοικοκυριό, περιέχουν πολλές ακόμη χημικές ουσίες. Ποιες είναι;
«Για τη βελτίωση των χαρακτηριστικών του τελικού σχηματοποιημένου προϊόντος, ανάλογα με τη σκοπούμενη εφαρμογή του, αναμειγνύεται με πρόσθετες χημικές (additives) ουσίες. Αυτές οι πρόσθετες ουσίες ανάλογα με το χαρακτηριστικό που βελτιώνουν διακρίνονται σε:
α. πληρωτικά υλικά (fillers): βελτιώνουν τις μηχανικές ιδιότητες (αντοχή εφελκυσμού, αντίσταση στην τριβή, ανθεκτικότητα) και μειώνουν το κόστος. Τέτοια υλικά είναι λεπτά σωματίδια από υλικά όπως αιθάλη, διοξείδιο του πυριτίου, ξύλο, γυαλί, ταλκ, ασβέστης κ.ά.
β. πλαστικοποιητές (plasticizers): βελτιώνουν την ευκαμψία, την ολκιμότητα στην ανθεκτικότητα των πλαστικών, π.χ. φθαλικά παράγωγα (PAEs).
γ. λιπαντικά (lubricants): διευκολύνουν τη σχηματοποίηση των πλαστικών με χύτευση, έγχυση ή άλλες τεχνικές, π.χ.: στεατικό νάτριο.
δ. σταθεροποιητές (stabilizers): προστατεύουν το πλαστικό από την ατμοσφαιρική οξείδωση και την UV ακτινοβολία.
ε. χρωστικές ουσίες (colorants): προσδίδουν στο πλαστικό το επιθυμητό χρώμα, π.χ. βαφές ή πιγμέντα (pigments).
ζ. επιβραδυντικά καύσης (flame retardants): παρεμποδίζουν την καύση ή και ανάφλεξη των πλαστικών».
Δεν πιστεύω ότι κάποιος όταν θα διαβάσει όλη αυτή τη χημική αλληλουχία δράσεων θα αμφισβητήσει την πιθανότητα επιβάρυνσης της υγείας των ανθρώπων.
Αλλά επειδή η επιστήμη είναι ένα μέσο επισημοποίησης πληροφοριών ή ακύρωσής τους, αναπαράγουμε από το κεφάλαιο «Πιθανοί κίνδυνοι»:
«Ουσίες όπως μονομερή, ολιγομερή και πρόσθετα, όπως πλαστικοποιητές, λιπαντικά, αντιοξειδωτικά, σταθεροποιητές, συγκολλητικά, χρώματα κ.ά. μπορεί να μεταναστεύσουν από τα πλαστικά στα τρόφιμα και στο νερό που βρίσκονται σε επαφή και μέσω αυτών να μεταφερθούν στον ανθρώπινο οργανισμό, όπου δρουν σωρευτικά και μπορεί μακροχρόνια να δημιουργήσουν προβλήματα υγείας, λόγω της τοξικολογικής ή και πιθανής καρκινογόνου δράσης.
Δεκάδες μελέτες έχουν καταδείξει την τοξική δράση πολλών ουσιών που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή των πλαστικών, γι’ αυτό και οι κανονισμοί είναι εξαιρετικά αυστηροί και καθορίζουν με σαφήνεια τόσο το είδος των επιτρεπόμενων ουσιών όσο και τις συνθήκες χρησιμοποίησης των πλαστικών συσκευασιών. Από καιρό σε καιρό δε, αναθεωρούνται επί το αυστηρότερο.
Παρά το γεγονός ότι οι ποσότητες που μπορεί να μεταναστεύουν από μια πλαστική συσκευασία μπορεί να είναι πολύ μικρές -της τάξης των ppt ακόμη και κάτω από τα όρια ανιχνευσιμότητας που επιτρέπουν οι αναλυτικές μέθοδοι-, η καθημερινή χρήση και η πολύ μεγάλη διάδοση των πλαστικών μπορεί να κάνει τις δόσεις αυτές μακροχρόνια επικίνδυνες».
Σε αυτή την τελευταία πρόταση κρύβεται η ουσία. Καθημερινά εκτιθέμεθα, αθροιστικά, σε πολλές χημικές ουσίες που βρίσκονται σε πολλές και διαφορετικές πηγές.
Η λέξη «αθροιστικά» είναι το κλειδί της κατανόησης και η έκθεσή μας στο σύνολο των ουσιών δημιουργεί και κινδύνους για την υγεία μας που έχουν καταγραφεί σε έρευνες.
«Μελέτες έχουν δείξει ότι πολλές από τις ουσίες αυτές λειτουργούν ως “ενδοκρινολογικοί διαταράκτες” (endocrine disruptors (EDs), παρεμποδίζουν τη δράση των οιστρογόνων και διαταράσσουν το ορμονικό σύστημα του ανθρώπινου οργανισμού. Πολλές από τις ουσίες αυτές δεν μεταβολίζονται ούτε αποβάλλονται εύκολα, με αποτέλεσμα να συσσωρεύονται στον οργανισμό. Με πιθανότητα, λόγω της τοξικολογικής τους δράσης, να προκαλέσουν μελλοντικά, διαταραχές ζωτικών οργάνων κυρίως στα παιδιά. Με εκδήλωση προβλημάτων υγείας όπως δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού και αναπαραγωγικού συστήματος, στο ήπαρ, τα νεφρά, τις αρθρώσεις, καρκινογένεση, κ.λπ.».
Πληροφορίες που επίσης βρίσκουμε στην ενημερωτική διαδικτυακή σελίδα του ΕΦΕΤ Κύπρου, όπως και στη σελίδα του Χημείου του Κράτους, όπου καταγράφεται χαρακτηριστικά:
«Ερ.: Γιατί τα υλικά αυτά πιθανόν να εγκυμονούν κινδύνους για την υγεία και την ασφάλεια;
Aπ.: Επειδή κατά την παραγωγή τους χρησιμοποιούνται χημικές ουσίες (διαλύτες, μονομερή, πρόσθετα, χρώματα, κ.ά.) οι οποίες μπορεί να είναι τοξικές, καρκινογόνες ή άλλης χημικής ιδιότητας επικίνδυνης για την υγεία.
Eρ.: Τι πρέπει να ακολουθήσω για να χρησιμοποιήσω ορθά και με ασφάλεια τα ΥΣΕΤ (υλικά σε επαφή με τρόφιμα);
Aπ.: 1. Να διαβάζω και να εφαρμόζω τις σημάνσεις και οδηγίες χρήσης του κατασκευαστή.
2. Να τα χρησιμοποιώ μόνο για τα τρόφιμα και τα ποτά στα οποία αναφέρεται η σήμανση (ειδική προσοχή στα λιπαρά, μη λιπαρά, αμιγή λίπη και έλαια και στα κρύα ή ζεστά).
3. Να τηρώ αυστηρά τις οδηγίες για τις συνθήκες φύλαξης ή επαφής με το τρόφιμο (ψύξη, κατάψυξη, θερμοκρασία δωματίου, κ.λπ.).
4. Για το ζέσταμα και μαγείρεμα των τροφίμων να χρησιμοποιώ μόνο το είδος του φούρνου που συστήνει ο κατασκευαστής του υλικού.
5. Να αποφεύγω τη χρήση του ΥΣΕΤ μιας χρήσης για επαναλαμβανόμενη χρήση.
6. Να κάνω κατάλληλο καθαρισμό του υλικού πριν και μετά τη χρήση».
Τα πλαστικά σκεύη είναι σαφώς χρήσιμα αλλά πρέπει να ακολουθούμε τους ενδεδειγμένους κανόνες χρήσης τους ευλαβικά.
Γιατί λοιπόν να μην απλουστεύσουμε τη ζωή μας, γιατί να μη σεβαστούμε την υγεία μας κάνοντας την απλή λογική επιλογή;
Οικολογικά, φυσικά υλικά στην καθημερινότητά μας, όπου είναι δυνατόν να αντικαταστήσουν τις πλαστικές συσκευασίες.
Η επιλογή είναι δική μας.
Γνωρίζω τις σημάνσεις
Οποιαδήποτε συσκευασία μεταφοράς και αποθήκευσης τροφίμων οφείλει να φέρει εγχάρακτη ή τυπωμένη σήμανση (βάσει νομοθεσίας) με το ειδικό σύμβολο που δηλώνει τον τύπο του πλαστικού από το οποίο είναι κατασκευασμένη.
Μπορεί ακόμη να αναγράφεται στη συσκευασία «κατάλληλο για επαφή με τρόφιμα» ή να φέρει το σύμβολο με το «ποτήρι-πιρούνι».
Από τις παρακάτω σημάνσεις οι 2, 4, 5 θεωρούνται οι πιο ασφαλείς.
PETE ή PET: τερεφθαλικό πολυαιθυλένιο (πολυεστέρας)
Υποπτο για ιδιότητες που μπορεί να προκαλέσουν καρκινογένεση. Εχει διαπιστωθεί η μετανάστευση ακεταλδεΰδης και φθαλικών παραγώγων στο νερό, ιδίως όταν εκτίθεται στην ηλιακή υπεριώδη ακτινοβολία και σε θερμοκρασία μεγαλύτερη από την προβλεπόμενη στις προδιαγραφές.
Δεν ενδείκνυται η πολλαπλή επαναχρησιμοποίηση των φιαλών ή η χρήση τους για αποθήκευση λαδιού και αλκοολούχων ποτών. Να μην καθαρίζεται έντονα και να μη θερμαίνεται.
HDPE ή PE-HD: υψηλής περιεκτικότητας πολυαιθυλένιο
Παρατηρείται μετανάστευση ουσιών σε υψηλές θερμοκρασίες κυρίως σε λιπαρά τρόφιμα και λάδια. Υπάρχουν ενδείξεις μετανάστευσης και σε ξηρά τρόφιμα. Δεν υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για τοξικότητα, ενδοκρινολογικές διαταραχές ή μίμηση οιστρογόνων.
V ή PVC: πολυβίνυλο χλωρίδιο
Παρατηρείται τάση εγκατάλειψης σε εφαρμογές που έχουν επαφή με τρόφιμα. Ανάλογα με τους πλαστικοποιητές που περιέχει μπορεί να θεωρηθεί εξαιρετικά επικίνδυνο για έμβρυα και βρέφη. Μπορεί να περιέχει BPA.
LDPE ή PE-LD: χαμηλής πυκνότητας πολυαιθυλένιο
Λίγες επιστημονικές μελέτες υπάρχουν διαθέσιμες που αφορούν πιθανή απελευθέρωση ουσιών.
PP: πολυπροπυλένιο
Υπάρχουν ενδείξεις μετανάστευσης από το πλαστικό. Οι σταθεροποιητές που χρησιμοποιούνται είναι βιολογικά ενεργοί. Επηρεάζεται το νευρικό σύστημα.
PS: πολυστυρένιο
Η χρήση του σε φλιτζάνια καφέ και πιάτα φαγητού τείνει να εγκαταλειφθεί. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για πιθανή μεταλλαξιογόνο δράση του (πιθανή η καρκινογόνος δράση του). Ενοχοποιείται για νευροτοξικές, χρωμοσωμικές και λεμφικές ανωμαλίες.
Other
Ολα τα υπόλοιπα πλαστικά, περιλαμβανομένων ακρυλικών, ακρυλονιτριλίου και πολυεστέρων
Οι πολυεστερικές ρητίνες (Lexan) χρησιμοποιούνται ευρύτατα σε επαφή με τρόφιμα, πιρούνια, κουτάλια, μαχαίρια, φιάλες για βρέφη, τάπερ κ.λπ.
Το βασικό μονομερές τους είναι η Bisphenol A (BPA), η οποία παρασκευάστηκε τη δεκαετία του 1930 για φαρμακολογική χρήση ως οιστρογόνο.
Ορισμένα πολυμερή της κατηγορίας αυτής όπως τα PLA (polylactic acid) δεν περιέχουν BPA και θεωρούνται περισσότερο ασφαλή.
Επισκεφθείτε:
