Ταξίδι στο Βερολίνο: Μια ζωντανή πόλη με ταυτότητα

Είχα αρκετούς μήνες να ταξιδέψω και ένιωθα πως είχα ανάγκη τη φυγή. Το Βερολίνο ήταν απωθημένο λόγω εξωτικών αφηγήσεων για τη νυχτερινή ζωή και την αισθητική του – συχνά υπερβολικών ή κομμένων και ραμμένων στο μικροπεριβάλλον και τις ανάγκες του εκάστοτε αφηγητή, όπως εκ των υστέρων αντιλήφθηκα.

Οι προηγούμενες επισκέψεις μου στο «Βουκουρέστι του Τσαουσέσκου» και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, στο Αουσβιτς και Μπιρκενάου της Πολωνίας, με βύθισαν στην αναζήτηση πληροφοριών για πολιτικά γεγονότα του περασμένου αιώνα, αλλά και στην επιθυμία να εξερευνήσω το ιστορικό αποτύπωμα στις σημερινές μητροπόλεις της γιγαντοοθόνης, των βιοκλιματικών κτιρίων και των φαντεζί διαφημιστικών πινακίδων. Εχει απομείνει κάτι που να παραπέμπει σε όσα συνέβησαν; Φέτος τον Μάρτιο το Βερολίνο της ζωντανής ιστορίας φάνταζε ιδανικό για μια απόδραση. Σε αυτό το ταξίδι ήθελα να ικανοποιήσω μουσειακές, αρχιτεκτονικές αναζητήσεις, αλλά και νυχτερινή ζωή, διασκέδαση. Λίγο απ’ όλα μάλλον έκανα – αδυνατώντας να μεγαλώσω το 24ωρο.

Ταξίδεψα ξανά μόνος. Πριν από μερικά χρόνια αναρωτιόμουν εάν θα τολμήσω ποτέ να κάνω την πρώτη μου εκδρομή χωρίς παρέα και τώρα, κάθε φορά που ολοκληρώνεται μία, ανυπομονώ για την επόμενη. Εντάξει, υπήρξαν και ημέρες που συνάντησα δύο φίλους που μένουν στην πόλη και περάσαμε χρόνο μαζί. Εσπασε η μοναχικότητα με όμορφο τρόπο.

Φτάνοντας στο αεροδρόμιο του Βρανδεμβούργου, έπρεπε να προσανατολιστώ διαβάζοντας πινακίδες σε μια γλώσσα που δεν γνωρίζω. Κατάλαβα αμέσως πως τα μέσα μεταφοράς είναι πολλά και το δίκτυο δαιδαλώδες – γεγονός πολύ πρακτικό για τις μετακινήσεις αλλά και δύσκολο όταν πρέπει να βρεις τη σωστή αποβάθρα, το σωστό τρένο προς τη σωστή κατεύθυνση. Στο αεροδρόμιο «Νίκος Καζαντζάκης» του Ηρακλείου δεν τα ’χουμε αυτά. Διακόσια μέτρα κτίριο, είσοδος-έξοδος από το ίδιο σημείο, μία διαδρομή λεωφορείου – ε, δεν γίνεται να χαθείς… Το σκέφτηκα αστειευόμενος και παραφορτωμένος.

Εμεινα σε χόστελ στο Κρόιτσμπεργκ. Στις κουλ αφηγήσεις φίλων μου, το Κρόιτσμπεργκ ήταν η underground περιοχή, τα «Εξάρχεια του Βερολίνου». Δεν πρόλαβα να περπατήσω σε όλες τις περιοχές της μητρόπολης για να αποφασίσω ποια είναι πιο κουλ, αλλά σίγουρα το Κρόιτσμπεργκ έχει απογειωθεί από τα μαγαζιά εστίασης Τούρκων και Κούρδων μεταναστών, οι οποίοι έχουν φτιάξει πολυπολιτισμικές κυψέλες γαστρονομίας – αισθητικά και εμπορικά πολύ επιτυχημένες!

Οι ποδηλατόδρομοι συχνά δεν ξεχωρίζουν από τα πεζοδρόμια, οπότε πρέπει να συνηθίσεις και να στέκεσαι στη σωστή πλευρά. Οταν αυτό συνδυάζεται με ένα gps στο χέρι και την αδυναμία προσανατολισμού μεταξύ γερμανικών οδών, το μέγεθος της δυσκολίας ανεβαίνει… Σίγουρα με έβρισαν μερικοί ποδηλάτες!

Προορισμός το Κρόιτσμπεργκ

Το υπερυψωμένο τρένο που διασχίζει το Κρόιτσμπεργκ με βοηθούσε στον προσανατολισμό – σαν σημείο αναφοράς. Δεν θυμάμαι ν’ ανέβηκα κάποια ανηφόρα όλες αυτές τις μέρες. Αναμενόμενο σπορ η ποδηλασία, αφού η πόλη είναι φλατ, σόπατη. Αυτό δημιουργούσε και την ψευδαίσθηση «κοντινών αποστάσεων» που τελικά ήταν… μερικών χιλιομέτρων. Είχε ηλιόλουστες, ανοιξιάτικες ημέρες – όσους γνώρισα μου ’λεγαν πως «είμαι τυχερός με τον καιρό που κάνει». Πήγα προετοιμασμένος για ισοθερμικά και χειμωνιάτικα, αλλά δεν χρειάστηκαν.

Φτάνοντας στο χόστελ, άφησα τα πράγματα και έκανα μια βόλτα για να γνωρίσω τη γειτονιά. Ηταν απόγευμα Δευτέρας, είχε βραδιάσει και τα περισσότερα μαγαζιά είχαν κατεβάσει ρολά. Αυτή είναι η νυχτερινή πόλη που μου έλεγαν; Στο δωμάτιο του χόστελ έμενε μαζί ένας Παλαιστίνιος, ο οποίος είχε φτάσει στη Γερμανία πριν από λίγες εβδομάδες, αεροπορικώς από τη Σαουδική Αραβία. Λίγα 24ωρα πριν από το ταξίδι μου, ΗΠΑ και Ισραήλ είχαν εξαπολύσει αεροπορικές επιθέσεις εναντίον του Ιράν. «Γιατί ήρθες εδώ;» τον ρώτησα. «Ηρθα τον Ιανουάριο, περιμέναμε πως θα ξεσπάσει ο πόλεμος κι έφυγα νωρίτερα από την περιοχή. Η τιμή του χρυσού ανέβαινε, οπότε ξέραμε πως κάτι θα γίνει», απάντησε. Τηλεργάζεται με λάπτοπ για μια εταιρεία στη Σαουδική Αραβία. Οι δικοί του ζουν στη Δυτική Οχθη. «Ευτυχώς, έφυγες», του απάντησα χωρίς να ξέρω τι πρέπει να σχολιάσω σε αυτές τις περιπτώσεις. Ενιωσα λίγη ντροπή – ήμουν ένας ξέγνοιαστος τουρίστας και ήταν ένας πρόσφυγας πολέμου! Φεύγοντας από την Ελλάδα, στην καφενειακή σφαίρα του facebook έγραφαν «αστειάκια» για το πότε θα ντυθούμε στα χακί…

Μουσεία, τοπόσημα, σύμβολα

Καλές οι βόλτες στο Κρόιτσμπεργκ αλλά ήθελα να κάνω τις μουσειακές μου επισκέψεις. Ενιωσα πως η Γερμανία προσπαθεί -σε αξιοσημείωτο βαθμό- να αναδείξει την κοινοβουλευτική της ιστορία και τα αιματηρά γεγονότα που προηγήθηκαν ώς την εδραίωσή της. Το πολύπαθο κτίριο του Ράιχσταγκ λειτουργεί ως σημείο αναφοράς του γερμανικού κοινοβουλευτισμού στεγάζοντας την Μπούντεσταγκ. Ο γυάλινος θόλος του Ομοσπονδιακού Κοινοβουλίου χαρίζει μια ματιά στην απέραντη έκταση της πόλης.

Ξεκάθαρο και δηλωτικό με κάθε τρόπο πως τις προηγούμενες δεκαετίες επιχειρήθηκε η εξάλειψη κτιρίων, τοπόσημων, συμβόλων, μνημείων που παρέπεμπαν στο ναζιστικό παρελθόν. Ο… περίεργος εμπρησμός του Ράιχσταγκ, το 1933, και η καταδίκη σε θάνατο του κομμουνιστή Μαρίνους βαν ντερ Λούμπε ήρθαν ένα μήνα μετά την ανάδειξη του Χίτλερ στην εξουσία και ήταν η «αφορμή» για άγρια καταστολή, αναστολή ατομικών ελευθεριών και καταπάτηση της ελευθεροτυπίας.

Επρόκειτο επί της ουσίας για την εγκαθίδρυση του ναζιστικού καθεστώτος. Δεκαετίες αργότερα, το ανακατασκευασμένο Ράιχσταγκ έμελλε να γίνει σύμβολο ενότητας και αντιναζιστικής ιστορίας, το 1990. Η ξεναγός μάς διηγήθηκε πως δεν πραγματοποιήθηκε ούτε μία ομιλία του Χίτλερ στο συγκεκριμένο κτίριο. Ευτυχώς, ο χώρος δεν αμαυρώθηκε ιστορικά, σε αντίθεση με πολλά άλλα κτίρια που χρησιμοποιήθηκαν κατά το Τρίτο Ράιχ ως κεντρικές υποδομές και η μεταπολεμική Γερμανία αργότερα τα κατεδάφισε.

Στο κτίριο του Ράιχσταγκ, η εμβληματική φωτογραφία του στρατιώτη που υψώνει τη σοβιετική σημαία της νίκης, μετά τη μάχη του Βερολίνου, είναι «κρυμμένη» σε ένα μικροσκοπικό εικονίδιο. Η περήφανη παρουσίαση της ιστορίας του κτιρίου και του αγώνα θεμελίωσης του κοινοβουλευτισμού μοιάζει να «ντρέπεται» για το φωτογραφικό στιγμιότυπο-σύμβολο της νίκης κατά του ναζισμού.

Αντιθέτως, λίγα μέτρα παρακάτω παραμένει επιβλητικό το σοβιετικό μνημείο Τιργκάρντεν – η αποκατάσταση της Ιστορίας στη μάχη με τον αναθεωρητισμό; Αισθάνθηκα πως ήταν διάχυτη και τουριστικά εύπεπτη η αναπαραγωγή της θεωρίας των δύο άκρων, το τσουβάλιασμα των «ολοκληρωτισμών», η ύπουλη υπόνοια συσχέτισης των ναζιστικών εγκλημάτων και του μεταπολεμικού σοβιετικού καθεστώτος.

Ενωτικά μηνύματα παντού

Παρατήρησα πως ήταν έντονη η επίκληση στην «ενότητα». Χρειάστηκε αρκετές φορές, με αφορμή διάφορα ερεθίσματα, να σκεφτώ πως βρίσκομαι σε μια πόλη όπου πριν από 37 χρόνια ήταν βίαια διχοτομημένη. Τείχη στην καθημερινότητα των πολιτών, στην ελευθερία κινήσεων, στις ευκαιρίες ζωής. Σχεδόν κάθε μουσείο που επισκέφτηκα κατέληγε σε κάποιο ενωτικό μήνυμα.

Πώς φτάσαμε ώς εδώ, πώς πορευόμαστε στο μέλλον. Στο μυαλό μου πάντα το έργο του Τέοντορ Αντόρνο για τη μεταπολεμική γερμανική Ακροδεξιά, τις μελέτες για την αυταρχική προσωπικότητα. Αλλά και ο Μανώλης Αναγνωστάκης, με το ποίημα «Φοβάμαι» για την επταετία της χούντας. Πότε εκφασίζεται ένα υποκείμενο; Τα αφηγήματα περί ενότητας και ομοψυχίας μού μοιάζουν πάντοτε ύποπτα – ειδικά όταν εκφράζονται από πολιτικά πρόσωπα.

Περπατώντας στην East Side Gallery και αναζητώντας το διάσημο φιλί των κομμουνιστών ηγετών Μπρέζνιεφ και Χόνεκερ, κοντοστάθηκα, έστρεψα το βλέμμα μου στον ποταμό Σπρέε κι αναρωτήθηκα: Πώς μπορεί να ένιωθε ένας Ανατολικογερμανός που απαγορευόταν να κοιτάξει το ποτάμι καθώς υψωνόταν μπροστά του ένα πελώριο τείχος;

Ανεξίτηλα χαραγμένο θα μείνει στη μνήμη μου το καθηλωτικό Εβραϊκό Μουσείο, στο οποίο είδα να συνδυάζονται ευφυέστατα η αρχιτεκτονική με την ιστορική συνέχεια και τις βίαιες τομές της. Το μουσείο αγγίζει το σήμερα, την άνοδο της Ακροδεξιάς, αλλά προχωρά και στο μέλλον – με στόχο την ειρηνική συμβίωση. Ενιωσα παρόμοια συναισθήματα με όσα είχα βιώσει στην Πολωνία, αντικρίζοντας τα πειστήρια των ναζιστικών θηριωδιών.

Η φύση στο Βερολίνο ήταν σε χειμερία νάρκη, τα δέντρα γυμνά ανέμεναν την άνοιξη. Τα βρόμικα ποτάμια εντός της πόλης και τα μονοπάτια γύρω από αυτά πρόσφεραν στιγμές ηρεμίας. Δεν γίνεται να μην αναρωτηθείς «πώς θα ήταν η Αθήνα εάν δεν είχε μπαζώσει τα ρυάκια της;». Εκείνες τις ημέρες του Μαρτίου διαδηλώσαμε με αφορμή τη φεμινιστική 8η του Μάρτη μαζί με τρανς, φεμ και λοατκι+ οργανώσεις, αισθανόμενος πως -ακόμη κι αν δεν καταλαβαίνω τη γλώσσα του δυναμικού συνθήματος- υπάρχουν κοινές αναφορές, αγώνες, παρόμοια βιώματα. Πολλά τα αυτοκόλλητα «fuck nazi» στο Κρόιτσμπεργκ, οι σημαίες της Παλαιστίνης και τα γκράφιτι queer απελευθέρωσης. Μια πόλη δεν είναι μόνο το παρελθόν της. Το πολυπολιτισμικό Βερολίνο έχει πολλαπλές και αντιφατικές πολιτικές ταυτότητες.

Προσπαθώ όμως να έχω πάντα κατά νου πως όσα βίωσα ήταν υπό το πρίσμα του τουρίστα, του βιαστικού, του εμπορικού, του χάιλαϊτ. Οι φοιτητές, οι εργαζόμενοι που έχουν μεταναστεύσει εκεί, με προσγειώνουν στην πραγματικότητα.

«Οι καλλιτέχνες που ζουν και δημιουργούν στο Βερολίνο έχουν το ταξικό προνόμιο να το κάνουν», θυμήθηκα την ατάκα ενός φίλου. Θέλω να ξαναπάω στο Βερολίνο και να συνομιλήσω με μετανάστριες/ες που δίνουν ζωντάνια στην πόλη κόντρα στο δηλητήριο της ακροδεξιάς AfD.