Η κορυφαία γιορτή της Ορθοδοξίας, το Πάσχα, αποτελεί παραδοσιακά σημείο αναφοράς για τους Ελληνες ιδιαίτερα σε δύσκολες περιόδους, όπως στα χρόνια της εθνικοαπελευθερωτικής Επανάστασης του 1821, αλλά και κατά τη σύσταση του σύγχρονου ελληνικού κράτους είχε ιδιαίτερο συμβολισμό.
Οι πληροφορίες για τον εορτασμό του Πάσχα στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης είναι περιορισμένες. Ωστόσο, γνωρίζουμε ότι γιορταζόταν ανελλιπώς, με ευλάβεια και με τη λαμπρότητα που επέτρεπαν οι συνθήκες της εποχής. Μάλιστα, φαίνεται πως σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμα και οι μάχες σταματούσαν.
Πιο συγκεκριμένα στοιχεία υπάρχουν για το Πάσχα του 1825, στο ήδη ελεύθερο Ναύπλιο. Εκείνη η χρονιά ήταν από τις πιο κρίσιμες της Ελληνικής Επανάστασης, καθώς οι Οθωμανοί ενισχύθηκαν από τον καλά οργανωμένο και εκπαιδευμένο αιγυπτιακό στρατό, που άρχισε να φτάνει, σταδιακά, από τις αρχές Φεβρουαρίου, στην Πελοπόννησο, υπό την ηγεσία του Ιμπραήμ Πασά. Με την απόβασή τους στην Πύλο, οι Αιγύπτιοι προχώρησαν σε συστηματικές καταστροφές και εμπρησμούς χωριών, προκαλώντας πανικό, ενώ σταδιακά κατέλαβαν μεγάλα τμήματα της Μεσσηνίας και της Αρκαδίας.
Τότε οι Ελληνες ήταν διχασμένοι και σπαράσσονταν από εμφύλιες συγκρούσεις. Εξαιτίας αυτών ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και άλλοι οπλαρχηγοί βρίσκονταν φυλακισμένοι στην Υδρα.
Μέσα σε αυτό το δύσκολο περιβάλλον γιορτάστηκε το Πάσχα, στις 29 Μαρτίου (10 Απριλίου με το νέο ημερολόγιο).
Στο Ναύπλιο, ο εορτασμός έγινε με λαμπρότητα και ανέδειξε τη χαρά των κατοίκων για την απελευθέρωση της πόλης τους, ενισχύοντας την αισιοδοξία σε μια κρίσιμη περίοδο για την εξέλιξη της Επανάστασης.
Ο φιλέλληνας Ιρλανδός αγωνιστής, συμπολεμιστής του λόρδου Βύρωνα, σερ Τζέιμς Εμερσον (James Emerson) έχει αφήσει μια πολύτιμη μαρτυρία για τον εορτασμό του Πάσχα στο Ναύπλιο εκείνη τη χρονιά.
Η μαρτυρία αυτή περιλαμβάνεται στο βιβλίο «A Picture of Greece in 1825»(Λονδίνο 1826, Τόμος Ι, σελ. 98-103), που περιέχει τις προσωπικές αφηγήσεις τριών περιηγητών-εθελοντών.
Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Εμερσον, ανήμερα του Πάσχα η πόλη, σε αντίθεση με τις προηγούμενες μέρες, ήταν πεντακάθαρη, καθώς «αυτή η γιορτή, ως η πιο σημαντική στην ελληνική εκκλησία, τηρείται με ιδιαίτερη χαρά και σεβασμό».
Ετσι, «αφού τελείωσε η Σαρακοστή, οι φούρνοι ήταν γεμάτοι με τις προετοιμασίες για τα συμπόσια». Το Μεγάλο Σάββατο σφάζονταν τα αρνιά και τα κατσίκια και γι’ αυτό οι δρόμοι ήταν γεμάτοι αίματα. Ομως, «σήμερα [ανήμερα], κάθε σπίτι ευωδίαζε από μυρωδιές [μαγειρεύοντας] πίτες και ψητά κρέατα». Οι κάτοικοι, με γιορτινή διάθεση, αντάλλασσαν επισκέψεις και ευχές. Οπως αναφέρει ο συγγραφέας, «ο καθένας, όταν συναντούσε έναν φίλο του, τον φιλούσε και στα δύο μάγουλα», λέγοντας «Χριστός Ανέστη».
Οι πανηγυρισμοί διαρκούσαν όλη τη μέρα. Τα κανόνια έριχναν εορταστικές βολές ενώ παντού ακούγονταν πυροβολισμοί από πιστόλια και μακρύκαννα τυφέκια (τα «tophaic», όπως τα αναφέρει ο συγγραφέας). Ωστόσο, δεν έλειπαν και τα ατυχήματα: ένας άνδρας σκοτώθηκε από σφαίρα στο παράθυρό του και ένας άλλος τραυματίστηκε σοβαρά.
«Το βράδυ έλαβε χώρα μια μεγάλη τελετή στην πλατεία: όλα τα μέλη της Κυβέρνησης, αφού παρακολούθησαν τη θεία λειτουργία στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, συναντήθηκαν απέναντι από την έδρα του Εκτελεστικού Σώματος. Η νομοθετική εξουσία (σ.σ. η Εθνοσυνέλευση), ως η πολυπληθέστερη [ομάδα] πήρε τις θέσεις της σε μια γραμμή». Τα μέλη της εκτελεστικής εξουσίας περνούσαν από δεξιά προς τα αριστερά και αγκάλιαζαν και φιλούσαν τα παραταγμένα μέλη της Εθνοσυνέλευσης.
Ο Ιρλανδός αγωνιστής, έχοντας βιώσει τον ελληνικό διχασμό, σχολιάζει με νόημα τη σκηνή: «Δεν χρειάζεται να υπολογίσει κανείς ότι το μεγαλύτερο μέρος αυτών των χαιρετισμών ήταν [σαν] τα φιλιά του Ιούδα», έγραψε χαρακτηριστικά. Την επόμενη μέρα, τη Δευτέρα του Πάσχα, όπως γράφει ο Εμερσον, οι εορτασμοί συνεχίστηκαν. Ο καλός καιρός έβγαλε πολύ κόσμο έξω από τα τείχη, στην εξοχή, στα περίχωρα.
Η περιγραφή είναι ζωντανή: «Πλήθος όμορφα ντυμένων γυναικών ήταν συγκεντρωμένες σε ομάδες στο γρασίδι, ακούγοντας κιθάρα και φλάουτο. Ομάδες ιππέων, καβαλώντας όμορφα αραβικά άλογα, σάρωναν την πεδιάδα (…).
Σε κάθε γωνιά, ομάδες μουσικών ήταν περιτριγυρισμένες από ομάδες χορευτών. (…) Ενώ ομάδες παιδιών, με φανταχτερά φορέματα και στεφανωμένα με λουλούδια, έπαιζαν γύρω από τους χαρούμενους γονείς τους».
«Κανείς, αν είχε γίνει μάρτυρας αυτής της σκηνής, δεν θα μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό του στη μέση μιας χώρας που υπέφερε από τις φρικαλεότητες του πολέμου (…)», σημειώνει ο ίδιος.
Πράγματι, λίγο πιο μακριά, στο Νεόκαστρο (Πύλος) βρισκόταν σε εξέλιξη μια σημαντική μάχη, καθώς ο αιγυπτιακός στρατός επιχειρούσε, από την 1η Μαρτίου (14.3, με το νέο ημερολόγιο), να καταλάβει το κάστρο.
Από την εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά», που εξέδιδε στο Μεσολόγγι ο Ελβετός φιλέλληνας Ιάκωβος-Ιωάννης Μάγερ, πληροφορούμαστε ότι οι Αιγύπτιοι είχαν πολλές απώλειες σε αυτή τη μάχη, καθώς και σε ακόμη μία που έγινε την επόμενη μέρα, την Τρίτη του Πάσχα.
Για την Ιστορία, να πούμε ότι ο Ιμπραήμ κατέλαβε το κάστρο της Πύλου στις 23 Απριλίου (6 Μαΐου, με το ν.η.). Ακολούθησε η μάχη στο Μανιάκι, όπου ηττήθηκαν οι Ελληνες και έχασε τη ζωή του ο Παπαφλέσσας. Λίγο αργότερα θα αποφυλακίστηκαν ο Κολοκοτρώνης και οι άλλοι οπλαρχηγοί και ο «Γέρος του Μοριά» ανέλαβε να οργανώσει την άμυνα της Πελοποννήσου.
Το Πάσχα στα πρώτα χρόνια της σύστασης του ελληνικού κράτους
Τα επόμενα χρόνια, με τη σύσταση του ελληνικού κράτους, ο εορτασμός του Πάσχα απέκτησε μεγάλη λαμπρότητα σε όλη τη χώρα. Πλέον είχε και επίσημο, κρατικό χαρακτήρα και ταυτίστηκε με την αναγέννηση της Ελλάδας.
Ομως, το 1833, το πρώτο Πάσχα υπό την βασιλεία του Οθωνα, συνέβη κάτι απρόοπτο που προκάλεσε τη δυσαρέσκεια του κόσμου.
Συγκεκριμένα, ο νεαρός βασιλιάς, που είχε φτάσει μόλις πριν από λίγες μέρες στο Ναύπλιο, ίσως επειδή δεν είχε αντιληφθεί τη σημασία της εορτής, δεν παραβρέθηκε στη λειτουργία της Ανάστασης. Η απουσία του συζητήθηκε δυσμενώς, όπως αναφερόταν σε ιστορική έρευνα στην εφημερίδα «Εθνος» (φ. 27.4.1940).
Την επόμενη χρονιά, όμως, ο Οθωνας φρόντισε να επανορθώσει. Ετσι, όχι μόνο παραβρέθηκε στη λειτουργία της Ανάστασης, αλλά διέταξε να γίνει μεγαλοπρεπής εορτασμός, υπογράφοντας το πρώτο διάταγμα «Περί εορτασμού του Πάσχα».
Ο επίσημος εορτασμός πραγματοποιήθηκε στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Σύμφωνα με τη δίγλωσση εφημερίδα της εποχής «Σωτήρ» (φ. 29.4.1834), τη λειτουργία τέλεσαν ο μητροπολίτης Αργολίδας, μέλη της Ιεράς Συνόδου και άλλοι κληρικοί. Στην εκκλησία παρευρίσκονταν όλοι οι γραμματείς της Επικρατείας (δηλαδή το σημερινό υπουργικό συμβούλιο), ο νομάρχης και πλήθος αξιωματικών και διοικητικών υπάλληλων.
Λίγο πριν από τα μεσάνυχτα, οι ιερείς βγήκαν από τον ναό, σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο. Κατόπιν έφτασε ο Οθωνας, προχωρώντας ανάμεσα σε δύο σειρές στρατιωτών και συνοδευόμενος από τα τρία μέλη της Αντιβασιλείας: τον κόμη Αρμανσμπεργκ, τον Μάουρερ και τον υποστράτηγο Φον Χάιντεκ.
Μόλις ακούστηκε το «Χριστός Ανέστη», από το φρούριο του Παλαμηδίου ρίχθηκαν 101 κανονιοβολισμοί.
Μετά την Ανάσταση, ο Οθωνας δεν αποχώρησε, γεγονός που προκάλεσε μεγάλη ικανοποίηση στον κόσμο. Αντίθετα, μπήκε στην εκκλησία, κάθισε σε θρόνο και παρακολούθησε όλη τη λειτουργία, η οποία διήρκεσε περίπου ακόμα δύο ώρες.
Οπως σημείωνε ο συντάκτης της εφημερίδας, ο λαός εμψυχωμένος «εφαίνετο ότι λησμόνησεν όλως διόλου το παρελθόν (…) και έχαιρε διά το μέλλον», καταγράφοντας το κλίμα αισιοδοξίας που επικρατούσε. Στη λειτουργία παρευρέθηκαν και πολλοί ξένοι, άνδρες και γυναίκες, ενώ ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην παρουσία του πρέσβη της Βαυαρίας. Ετσι, από τον επόμενο χρόνο, οπότε ο επίσημος εορτασμός έγινε στη νέα πρωτεύουσα, την Αθήνα, καθιερώθηκε η επίσημη πρόσκληση όλων των ξένων διπλωματών.
Ωστόσο, ο εορτασμός του 1834 συνοδεύτηκε και από ένα απρόοπτο, που θεωρήθηκε σκάνδαλο για την εποχή.
Συγκεκριμένα, κατά τη λειτουργία της Ανάστασης κάποιοι άνδρες ανέβηκαν στον γυναικωνίτη του ναού του Αγίου Γεωργίου για να παρακολουθήσουν την τελετή. Ομως, σύμφωνα με τα ήθη της εποχής, απαγορευόταν αυστηρά η παρουσία ανδρών σε αυτόν τον χώρο.
Γι’ αυτό, η παρουσία των ξένων στον γυναικωνίτη προκάλεσε σχόλια και ένταση ενώ απειλήθηκαν επεισόδια.
Ο Οθωνας αντιλήφθηκε την κατάσταση, ρώτησε τι είχε συμβεί και όταν έμαθε ότι κάποιοι Αγγλοι ήταν εκεί, τους ζήτησε ευγενικά να κατέβουν σεβόμενοι τις θρησκευτικές συνήθειες των Ελλήνων. Εκείνοι, που δεν είχαν καταλάβει αρχικά τον λόγο της έντασης, μόλις ενημερώθηκαν, ζήτησαν συγγνώμη και αποχώρησαν από τον γυναικωνίτη. Αργότερα, στην Αθήνα επιτράπηκε στους ξένους να ανεβαίνουν στον γυναικωνίτη -αθέατοι όμως- και να παρακολουθούν τη λειτουργία της Ανάστασης, η οποία τους εντυπωσίαζε ιδιαίτερα, όπως και η περιφορά του Επιταφίου.
