Οι παλιοί αγρότες εξημέρωναν σπόρους από άγρια φυτά εμπειρικά και κατόπιν τους καλλιεργούσαν στα χωράφια τους. Ετσι δημιουργήθηκαν οι παραδοσιακοί σπόροι. Με το πέρασμα του χρόνου τη σκυτάλη στην «ιδιοκτησία» των σπόρων πήραν οι μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες αγροχημείας με σκοπό την εμπορική εκμετάλλευσή τους. Σήμερα η διατροφή μας βασίζεται στους εμπορικούς σπόρους και όχι στους παραδοσιακούς, που σταδιακά εξαφανίζονται. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, το 70% της βιολογικής ποικιλότητας έχει ήδη χαθεί. Γι’ αυτό και η ανακοίνωση του περιφερειάρχη Θεσσαλίας για τη δημιουργία τράπεζας σπόρων προκειμένου η περιοχή να θωρακιστεί απέναντι στη γενετική διάβρωση και να ενισχύσει την επισιτιστική της ασφάλεια είναι πολύ σημαντική.
Με αφορμή αυτή την ανακοίνωση, και παρά το γεγονός ότι υπάρχουν πολίτες και οργανώσεις στη Ελλάδα που προσπαθούν να επαναφέρουν σε καλλιέργεια τις παραδοσιακές ποικιλίες και να διαδώσουν τη γνώση για τη διατήρηση των παραδοσιακών σπόρων, θελήσαμε να δούμε τι συμβαίνει σε θεσμικό επίπεδο.
Αναζητήσαμε λοιπόν την ερευνήτρια και υπεύθυνη Συντονισμού της Τράπεζας Διατήρησης Γενετικού Υλικού του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, δρα Παρθενόπη Ράλλη, και συζητήσαμε μαζί της εφ’ όλης της ύλης. Από το πώς συλλέγονται οι σπόροι και πώς διατηρούνται μέχρι πώς διασφαλίζουν ότι η χώρα μας θα μπορέσει να αντεπεξέλθει και να θωρακιστεί απέναντι σε δύσκολες καταστάσεις όπως αυτή της κλιματικής αλλαγής.
● Πώς ο ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ συμβάλλει θεσμικά στη διατήρηση και αξιοποίηση των ελληνικών σπόρων και των τοπικών ποικιλιών;
Ενας από τους βασικούς στόχους του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού-ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ) είναι η καταγραφή, διατήρηση και αξιοποίηση των εθνικών φυτικών, ζωικών και μικροβιακών γενετικών πόρων, που σχετίζονται με τη γεωργία, τα τρόφιμα και το περιβάλλον, μέσω της τήρησης Εθνικών Συλλογών και Τράπεζας Γενετικού Υλικού (ΤΓΥ).
● Ποιες τοπικές ή παραδοσιακές ποικιλίες διατηρεί η ΤΓΥ και τα Ινστιτούτα του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ; Αφορούν κυρίως καλλιεργούμενα φυτά ή και άγρια συγγενικά;
H ΤΓΥ διατηρεί στις εγκαταστάσεις εκτός τόπου (ex situ), δηλαδή μακριά από το φυσικό περιβάλλον, περισσότερα από 15.000 δείγματα συλλογής 280 φυτικών ειδών σημαντικών για τα τρόφιμα και τη γεωργία, τα οποία συλλέχθηκαν κατά τη διάρκεια εξερευνητικών αποστολών που υλοποιήθηκαν από την ίδρυση της ΤΓΥ έως σήμερα σχεδόν σε όλη τη χώρα, μεταφέρθηκαν μακριά από την αρχική τοποθεσία όπου επισημάνθηκαν και συλλέχθηκαν και διατηρούνται σε ψυκτικές εγκαταστάσεις ή σε συλλογές-φυτείες υπαίθρου. Ειδικότερα διατηρεί 9.000 δείγματα συλλογής τοπικών παραδοσιακών ποικιλιών και 6.000 δείγματα αυτοφυών (άγριων) ειδών, συγγενών με τα καλλιεργούμενα.
Τα δείγματα διατηρούνται σε ψυκτικούς θαλάμους μακροχρόνιας (-18°C) και μεσοχρόνιας διατήρησης (4-6°C) σε μορφή σπερμάτων ή σε συλλογές υπαίθρου («ζωντανές» συλλογές), όπως η συλλογή των ποικιλιών αμπέλου (250 ποικιλίες), πολλές από τις οποίες είναι σπάνιες τοπικές ποικιλίες και αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της τοπικής παράδοσης. Ο παραπάνω αριθμός διατηρούμενων δειγμάτων αντιπροσωπεύει ικανοποιητικά τη βιοποικιλότητα σημαντικού αριθμού παραδοσιακών ποικιλιών της χώρας μας, όπως σιτηρά, καπνό, βαμβάκι, κηπευτικά, χορτοδοτικά φυτά, όσπρια, αμπέλι κ.λπ.
Επιπλέον υπάρχουν πολλά άλλα Ινστιτούτα ή Τμήματα Ινστιτούτων του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ σε όλη την Ελλάδα, στις κατάλληλες για κάθε είδος περιοχές, που διατηρούν συλλογές υπαίθρου, όπως οι συλλογές φυλλοβόλων οπωροφόρων δέντρων, ακρόδρυων, εσπεριδοειδών, ελιάς, αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών κ.λπ.
● Οι Τράπεζες Σπόρων είναι αποκλειστικά έργο του ΕΛΓΟ;
Τα Ινστιτούτα του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ διατηρούν σε εκτός τόπου συλλογές την πλειονότητα των φυτικών γενετικών πόρων της Ελλάδας που είναι σημαντικοί για τα τρόφιμα και τη γεωργία. Γίνονται όμως προσπάθειες διατήρησης συλλογών φυτικού γενετικού υλικού και από κάποια Πανεπιστήμια, Ινστιτούτα, ΜΚΟ και δίκτυα αγροτών, βοτανικούς κήπους, τοπικούς φορείς και οργανώσεις.
Οι περισσότερες χώρες έχουν μια εθνική ή περισσότερες περιφερειακές τράπεζες σπερμάτων, ενώ υπάρχουν και οι παγκόσμιες τράπεζες γενετικού υλικού στα κέντρα του CGIAR για συγκεκριμένα είδη ή κατηγορίες ειδών, όπως το CIMMYT, CIP, ICARDA, ICRISAT, IRRI και άλλα.
Τα στοιχεία του κάθε δείγματος είναι καταγεγραμμένα σε βάση δεδομένων, οπότε γίνεται εύκολα η επεξεργασία τους, αλλά και η χρήση και διάθεση γενετικού υλικού και πληροφοριών σε ερευνητικά και εκπαιδευτικά ιδρύματα για την αξιολόγηση και την αξιοποίησή του στο πλαίσιο της γενετικής βελτίωσης των καλλιεργειών και της γεωργίας χαμηλών εισροών, καθώς και στις τοπικές κοινωνίες και στους αγρότες για την επανακαλλιέργεια και τη διάδοση τοπικών ποικιλιών στις περιοχές προέλευσης από τις οποίες είχαν χαθεί και για την προστασία της αγροτικής βιοποικιλότητας γενικότερα.
● Πώς γίνεται η αναπαραγωγή και η ανανέωση των σπόρων;
Η ΤΓΥ, εκτός από τη συλλογή, είναι υπεύθυνη για τον αναπολλαπλασιασμό, χαρακτηρισμό, αξιολόγηση και διάθεση του γενετικού υλικού που διατηρείται στις εγκαταστάσεις της.
Η διάρκεια διατήρησης των σπερμάτων στους ψυκτικούς θαλάμους είναι συνάρτηση πολλών παραγόντων, όπως οι συνθήκες διατήρησης (θερμοκρασία και σχετική υγρασία), το είδος, το αρχικό ποσοστό βλαστικής ικανότητας, η συσκευασία κ.λπ. Σε περίπτωση που το ποσοστό βλαστικής ικανότητας ή η ποσότητα των σπερμάτων που διατηρούνται μειωθούν πρέπει να γίνει νέος αναπολλαπλασιασμός του δείγματος και ανανέωσή του.
Με τον κατάλληλο αναπολλαπλασιασμό παράγεται επαρκής ποσότητα σπερμάτων τόσο για την ασφαλή αποθήκευση του γενετικού υλικού όσο και για τη χρήση του ή τη διάθεσή του. Η καλλιέργεια γίνεται στον αγρό, σε θερμοκήπια ή διχτυοκήπια, και ακολουθούνται οι κατάλληλες μεταχειρίσεις και καλλιεργητικές φροντίδες για το κάθε είδος μέχρι την ωρίμανση και τη συγκομιδή των σπερμάτων.
Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στον αναπολλαπλασιασμό των ποικιλιών σταυρογονιμοποιούμενων ειδών, τα οποία διασταυρώνονται εύκολα και πρέπει να απομονωθούν για να μπορέσουμε να διατηρήσουμε την καθαρότητα της αρχικής ποικιλίας.
Για πολλά είδη υπάρχουν πρωτόκολλα και εγχειρίδια των μεταχειρίσεων που θα ακολουθηθούν (Genebank standards for plant genetic resources for food and agriculture του FAO, International Seed Testing Association, Manual of seed handling in genebanks του Bioversity International, βιβλιογραφία κ.λπ.). Για άλλα είδη όμως, κυρίως για τα αυτοφυή συγγενή με τα καλλιεργούμενα, δεν υπάρχουν συγκεκριμένα πρωτόκολλα, οπότε πρέπει να μελετηθούν και να δοκιμαστούν διάφορες μεταχειρίσεις, ώστε να χρησιμοποιηθεί η καταλληλότερη για τη διάσπαση του λήθαργου και τον αναπολλαπλασιασμό. Μετά τη συγκομιδή και τον καθαρισμό των σπερμάτων ακολουθεί η αφύγρανση, η συσκευασία, η σήμανση και η αποθήκευσή τους στους ψυκτικούς θαλάμους.
.png)
● Γίνονται πειράματα, υπάρχουν πιλοτικές καλλιέργειες σε συνθήκες ξηρασίας ή καύσωνα που τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο αντιμετωπίζουμε;
Πολλές τοπικές ποικιλίες, ιδιαίτερα αυτές που προέρχονται από νησιωτικές περιοχές, έχουν αυξημένη αντοχή στις αντίξοες κλιματικές συνθήκες και έχουν τη δυνατότητα να προσφέρουν λύσεις σε περιοχές που πλήττονται έντονα από την ξηρασία και τις υψηλές θερμοκρασίες. Τόσο στο ΙΓΒΦΠ όσο και σε άλλα Ινστιτούτα Αγροτικής Ερευνας του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ -στο πλαίσιο διαφορετικών ερευνητικών έργων- υλοποιούνται πειράματα και μελετώνται οι αβιοτικοί παράγοντες (θερμοκρασία, βροχοπτώσεις, ηλιοφάνεια, διαθεσιμότητα νερού) που επηρεάζουν δυσμενώς την παραγωγή, γίνεται η αξιολόγηση των κατάλληλων ποικιλιών σε διαφορετικά περιβάλλοντα, η επιλογή κατάλληλων ποικιλιών με αυξημένη προσαρμοστικότητα σε ξηροθερμικές συνθήκες, η βελτίωση και δημιουργία νέων ποικιλιών με ενισχυμένα χαρακτηριστικά αντοχής στην ξηρασία και στις υψηλές θερμοκρασίες και η αξιολόγηση και αξιοποίηση τοπικών ποικιλιών της ΤΓΥ και των Εθνικών Συλλογών του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ.
● Αν θέλουμε να μιλήσουμε για την επισιτιστική ασφάλεια της χώρας, είναι οι παραδοσιακές ποικιλίες εργαλείο για την επίτευξή της;
Σήμερα αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο το μεγάλο οικονομικό ενδιαφέρον του τομέα της γεωργικής βιοποικιλότητας λόγω των κοινωνικών αλλαγών που επηρεάζουν τις απαιτήσεις των καταναλωτών για ποιοτικά, τοπικά και παραδοσιακά προϊόντα και της άμεσης ανάγκης για την προστασία του περιβάλλοντος (αυξανόμενη γενετική διάβρωση, κλιματική αλλαγή κ.λπ.). Επομένως η αξιοποίηση των φυτικών γενετικών πόρων και των παραδοσιακών ποικιλιών αποκτά όλο και μεγαλύτερη στρατηγική σημασία για τον έλεγχο της εθνικής αλλά και της παγκόσμιας διατροφής και γεωργικής ανάπτυξης.
Η χρήση τους επίσης στη γεωργία χαμηλών εισροών ή ως αρχικό υλικό για τη δημιουργία νέων βελτιωμένων ποικιλιών, αποτελεί ένα αποτελεσματικό εργαλείο, το οποίο μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά στην καλύτερη ποιότητα των αγροτικών προϊόντων και στη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής γεωργίας.
Πολλές από τις τοπικές-παραδοσιακές ποικιλίες είναι προσαρμοσμένες σε περιοχές με ιδιαίτερες εδαφοκλιματικές συνθήκες, π.χ. μπορεί να είναι άνυδρες τοπικές ποικιλίες ή να καλλιεργούνται σε θερμές ή ψυχρές περιοχές της νησιωτικής ή ηπειρωτικής Ελλάδας, και αποτελούν σημαντικό «εργαλείο» για την επισιτιστική ασφάλεια σε μια σειρά μεταβαλλόμενων περιβαλλοντικών συνθηκών.
Η μείωση των επιδράσεων της κλιματικής αλλαγής στην παραγωγικότητα των καλλιεργειών αποτελεί κρίσιμο ζήτημα για τη διασφάλιση της διατροφικής επάρκειας και ασφάλειας στην Ελλάδα. Οι συνεχώς αυξανόμενες θερμοκρασίες και οι παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας επηρεάζουν αρνητικά τη συνολική απόδοση των καλλιεργειών. Η προσαρμογή στις ξηροθερμικές συνθήκες είναι επιτακτική για την εξασφάλιση σταθερής παραγωγής, κάτι που είναι ζωτικής σημασίας για την εθνική αλλά και την παγκόσμια αυτάρκεια σε βασικά τρόφιμα.
● Συνεργάζεται με καλλιεργητές ο ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ; Ή η έρευνα και η γνώση αυτή παραμένει εντός των τειχών του ερευνητικού έργου και των επιστημόνων;
Είναι στενή η σύνδεση του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ με τον Ελληνα αγρότη. Παρέχει συμβουλευτική αρωγή στους γεωργούς, οργανώνει και λειτουργεί αγροτική επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση για την εκπαίδευση του αγροδιατροφικού δυναμικού, διεξάγει αγροτική έρευνα και προάγει την καινοτομία και τεχνολογική ανάπτυξη για τη βελτίωση των συνθηκών παραγωγής, μεταποίησης και εμπορίας των αγροτικών προϊόντων, την ανάπτυξη της αγροτικής οικονομίας, τη διασφάλιση της βιωσιμότητας και την αύξηση της παραγωγικότητας, τη δημιουργία νέων ποικιλιών, την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και τη βελτίωση των συνθηκών ζωής του γεωργικού δυναμικού, διασφαλίζει την ποιότητα και την ανταγωνιστικότητα των αγροτικών προϊόντων κ.λπ.
Ειδικότερα η Τράπεζα Γενετικού Υλικού εστιάζει στις τοπικές ποικιλίες, οι περισσότερες από τις οποίες δεν καλλιεργούνται πλέον, οπότε η μόνη ελπίδα διάσωσής τους είναι τα δείγματα που έχει περισυλλέξει.
Τις ποικιλίες αυτές τις συγκέντρωσε από διάφορες περιοχές της Ελλάδας, πολλές φορές απομακρυσμένες και δυσπρόσιτες, όπου λίγοι κάτοικοι τις καλλιεργούσαν ή τις κρατούσαν στις αποθήκες τους. Ολες αυτές οι ποικιλίες είναι στη διάθεση των τοπικών κοινωνιών και των γεωργών για την επανακαλλιέργεια και τη διάδοσή τους στις περιοχές προέλευσης από τις οποίες είχαν χαθεί. Είναι ακόμη στη διάθεση των βελτιωτικών ινστιτούτων για τη δημιουργία νέων ποικιλιών, οι οποίες και πάλι θα πάνε στον Ελληνα αγρότη. Επειδή, όπως αναφέραμε ήδη, ορισμένες τοπικές ποικιλίες παρουσιάζουν ανθεκτικότητα σε βιοτικές και αβιοτικές καταπονήσεις, πολλές από αυτές είναι κατάλληλες για καλλιέργεια χαμηλών εισροών ή βιολογική καλλιέργεια.
Επίσης η ΤΓΥ αποτελεί τον επίσημο φορέα για τη σύνταξη έκθεσης και βεβαίωσης διασύνδεσης για την ένταξη των τοπικών ποικιλιών στον Εθνικό Κατάλογο ως ποικιλίες προς διατήρηση (ΚΥΑ αριθμ. 523/8481 /30-1-2014 (ΦΕΚ 165Β’/14) σε συνεργασία με τους τοπικούς φορείς και/ή συνεταιρισμούς και το ΥπΑΑΤ. Με αυτό τον τρόπο οι τοπικές ποικιλίες καλλιεργούνται και εμπορεύονται όπως οι εμπορικές και ταυτόχρονα διατηρούνται στον αγρό (on-farm conservation) από τους ίδιους τους γεωργούς, στα περιβάλλοντα όπου έχουν αναπτύξει τις διακριτές τους ιδιότητες, ενώ ένα αντίγραφο ασφαλείας διατηρείται στην ΤΓΥ.
● Πώς μπορεί η επιστημονική γνώση να συναντηθεί με την εμπειρία των καλλιεργητών με σκοπό τη διατήρηση της των τοπικών ποικιλιών;
Θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα δίκτυο στο οποίο θα συμμετέχουν όλοι οι φορείς που ασχολούνται με τη διατήρηση και την αξιοποίηση των φυτικών γενετικών πόρων (ερευνητικά και εκπαιδευτικά ιδρύματα, υπουργεία, ΜΚΟ, τοπικοί φορείς, ομάδες αγροτών). Μέσω της διοργάνωσης συναντήσεων και ημερίδων θα μπορούσαν να συντονιστούν οι δράσεις εντοπισμού και ανάδειξης των τοπικών ποικιλιών, χαρακτηρισμού και αξιολόγησής τους με κοινό στόχο τη διατήρηση και αξιοποίηση της γεωργικής βιοποικιλότητας της χώρας μας.
Μέχρι σήμερα η ΤΓΥ και οι Εθνικές Συλλογές του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ έχουν κάνει μια σημαντική προσπάθεια συγκέντρωσης και διατήρησης των φυτικών γενετικών πόρων της χώρας, έχουν συμβάλει στην έρευνα για τη γεωργική βιοποικιλότητα και έχουν αξιολογήσει μεγάλο μέρος των συλλογών που διατηρούνται στις εγκαταστάσεις τους.
Η προσπάθεια αυτή δεν πρέπει να είναι μεμονωμένη, ούτε αποσπασματική. Χρειάζεται οργάνωση μα και συλλογική διαρκής προσπάθεια από όλους τους εμπλεκόμενους φορείς για την προστασία και την επιτυχή αξιοποίηση του τεράστιου φυτογενετικού πλούτου, που αποτελεί πολύτιμο γενετικό απόθεμα για τη διασφάλιση της διατροφής των ανθρώπων και των ζώων, για τη γενετική βελτίωση των καλλιεργειών και για το μέλλον της γεωργίας της χώρας γενικότερα και φυσικά για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.
● Τέλος, θα ήθελα να σας ρωτήσω πώς μπορεί ένας αγρότης να πάρει σπόρους από την ΤΓΥ του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ και αν υπάρχει καθοδήγησή του στην καλλιέργεια της ποικιλίας. Πού πρέπει να απευθυνθεί;
Υπάρχει δυνατότητα διάθεσης μικρών ποσοτήτων σπόρων προς τους αγρότες. Προτεραιότητα δίνεται σε αιτήματα που αφορούν ποικιλίες που χάθηκαν από τις περιοχές καλλιέργειάς τους και υπάρχει ενδιαφέρον από τους αγρότες και την τοπική κοινωνία να βρεθούν και να καλλιεργηθούν ξανά στις περιοχές αυτές. Προτεραιότητα δίνεται επίσης και σε αιτήματα που αφορούν τη διάθεση του φυτικού γενετικού υλικού (που διατηρείται στην ΤΓΥ) σε ερευνητικά και εκπαιδευτικά ιδρύματα με σκοπό τον χαρακτηρισμό και την αξιολόγησή του.
? Οι αιτήσεις για τη διάθεση γενετικού υλικού υποβάλλονται στη Διεύθυνση Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Κλιματικής Αλλαγής του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥπΑΑΤ). Στην ιστοσελίδα του ΥπΑΑΤ υπάρχει η Εγκύκλιος αριθ. 286/41657/06.02.2020 «Συλλογή και διακίνηση του φυτικού γενετικού υλικού, σύμφωνα με τις παραγράφους 1, 2 και 3, του άρθρου 10 του Π.Δ. 80/90 «Προστασία του φυτικού γενετικού υλικού της χώρας» (Α’ 40)» (http://www.minagric.gr/index.php/el/for-farmer-2/xorotajian/574-prostasia-peribalon/9347-fytogenetikoi-poroi2019) και συνημμένες οι φόρμες των αιτημάτων που χρησιμοποιούνται ανά περίπτωση (χρήση για επανακαλλιέργεια, εκπαιδευτικούς ή ερευνητικούς σκοπούς). Στην αίτηση πρέπει να αναφέρονται τα είδη ή οι ποικιλίες και ο σκοπός για τον οποίο θα χρησιμοποιηθούν. Σε συνέχεια της απάντησης του ΥπΑΑΤ η ΤΓΥ προχωρά στην αποστολή των δειγμάτων και όλων των απαραίτητων πληροφοριών.
? Η Τράπεζα Διατήρησης Γενετικού Υλικού (ΤΓΥ) ιδρύθηκε το 1981 (Π.Δ. αριθμ. 915/1981) με συνχρηματοδότηση του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) και του υπουργείου Γεωργίας, ενώ το 1990 η ΤΓΥ και οι Συλλογές εντάχθηκαν στο Εθνικό Σύστημα Διατήρησης και Προστασίας Φυτογενετικών Πόρων Καλλιεργούμενων Ειδών, (Π.Δ. αριθμ. 80 τεύχος Α’/1990) με πρωταρχικό σκοπό τους την έγκαιρη συλλογή και την αποτελεσματική και διαρκή προστασία των φυτογενετικών πόρων της χώρας, οι οποίοι απειλούνται εδώ και χρόνια από γενετική διάβρωση ή εξαφάνιση, αλλά και της γεωργικής βιοποικιλότητας γενικότερα.
? Στη Θέρμη Θεσσαλονίκης, στο αγρόκτημα του Ινστιτούτου Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, βρίσκεται η Τράπεζα Διατήρησης Γενετικού Υλικού (ΤΓΥ), η εθνική τράπεζα φυτικών γενετικών πόρων για τα τρόφιμα και τη γεωργία, καθώς και η τράπεζα αυτοφυών και ενδημικών ειδών της χώρας. Σε Νάουσα και Βαρδάτες στα τμήματα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων και Ακρόδρυων του ΙΓΒΦΠ βρίσκονται οι οπωρώνες των αντίστοιχων ειδών (ροδακινιάς, δαμασκηνιάς, μηλιάς, καρυδιάς κ.λπ.). Στα Χανιά, στο Ηράκλειο, στην Καλαμάτα και στη Λυκόβρυση Αττικής στα αντίστοιχα τμήματα του Ινστιτούτου Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου βρίσκονται οι συλλογές υπαίθρου της ελιάς, της συκιάς, αμπελιού και εσπεριδοειδών και άλλων ειδών.
? Τα κέντρα του CGIAR είναι παγκόσμιοι ερευνητικοί οργανισμοί που υλοποιούν καινοτόμο έρευνα για την προσαρμογή των συστημάτων τροφίμων, γης και νερού στην κλιματική αλλαγή. Ενδεικτικά αναφέρουμε κάποια από αυτά, όπως το CIMMYT (παγκόσμιο κέντρο βελτίωσης για το καλαμπόκι και το σιτάρι), CIP (παγκόσμιο κέντρο για την πατάτα και άλλα κονδυλώδη ή ριζωματώδη είδη), ICARDA (παγκόσμιο κέντρο για την αγροτική έρευνα σε ξηρικές περιοχές), ICRISAT (παγκόσμιο ερευνητικό ινστιτούτο για τις καλλιέργειες σε ημι-άνυδρες τροπικές περιοχές), IRRI (παγκόσμιο ερευνητικό ινστιτούτο για το ρύζι) κ.ά.
