«Στα 14 μου, η Σάρα Κέιν με παρηγόρησε»

Προερχόμενος από μια σεζόν, την περσινή, όταν μεταξύ άλλων είδε τη ρηξικέλευθη σκηνοθετική του ματιά πάνω στο αριστούργημα του Τένεσι Ουίλιαμς «Λεωφορείο ο Πόθος» να ενθουσιάζει και την «Μπλανς» του Αλεξία Καλτσίκη να βραβεύεται δις για την ερμηνεία της (από την Ενωση Ελλήνων Κριτικών Θεάτρου και το «Αθηνόραμα») ο Δημήτρης Καραντζάς δεν επαναπαύτηκε στις δάφνες μιας φετινής επανάληψης της παράστασης στο θέατρο «Προσκήνιο».

Στα 38 του παρά την εντυπωσιακή του πορεία μέχρι εδώ, είναι νέος για να επαναπαύεται και να μην παίρνει κάθε φορά ένα καινούργιο ρίσκο. Ετσι αν πέρυσι αναμετρήθηκε με τη μνήμη της ταινίας του Καζάν, φέτος αναμετράται με τη μνήμη μιας ιστορικής παράστασης του Λευτέρη Βογιατζή, ανεβάζοντας από τις 5 Δεκεμβρίου στο Ιδρυμα Κακογιάννη το «Cleansed» της Σάρα Κέιν. Το έργο, γραμμένο το 1998, εμείς μάθαμε βέβαια να το λέμε «Καθαροί πια» χάρη στην παράσταση της Νέας Σκηνής το 2001 όταν στο καστ συναντούσαμε και τον Χρήστο Λούλη. Τον συναντάμε ξανά, εδώ ως «Τίνκερ» στον ρόλο του πιο απεχθούς αλλά και του πιο αμφίσημου τελικά ήρωα της Σάρα Κέιν, αυτού που είχε ενσαρκώσει παλιά ο ίδιος ο Βογιατζής. Αλλά ο Καραντζάς, στα 14 του τότε, δεν είχε εγγράψει παράσταση κι ερμηνείες. Πράγμα που σημαίνει ότι θα μπούμε στον ακραία βίαιο αλλά και τρυφερό κόσμο της ευφυούς Αγγλίδας συγγραφέα-αυτόχειρα εξ αρχής ή κατά μία έννοια… «Cleansed».

● Γυρίζω αναπόφευκτα στην πρώτη ανάγνωση του «Καθαροί, πια» της Σάρα Κέιν όταν, εν όψει της ιστορικής παράστασης του Βογιατζή το 2001, ο Μάνος Λαμπράκης περιέγραφε: «Μετά το τέλος της ανάγνωσης από τον Βογιατζή, μένουμε όλοι βουβοί. Η Αμαλία Μουτούση σκουπίζει τα δάκρυά της. Ο Κουρής καπνίζει μανιωδώς PRINCE. Σιωπή. (…)». Η δική σας πρώτη ανάγνωση;

Υπάρχει η βασική διαφορά ότι οι ηθοποιοί τότε έρχονταν πρώτη φορά σε επαφή με αυτή την τρομερή ποιήτρια. Εμείς χρόνια μετά, με πολλές αναφορές στο έργο της και όχι τόσο αθώοι, πάθαμε κάτι άλλο. Δεν θέλαμε να σταματήσει η πρόβα. Μιλούσαμε, ξαναδιαβάζαμε, ανακαλύπταμε, περνούσε η ώρα και κανένας μας δεν κοιτούσε το ρολόι. Είχαμε αρχίσει ήδη να εθιζόμαστε στη βαθιά της ποίηση. Κι αυτό κρατάει ακόμη. Σαν να έχει γίνει μια βαθιά συνωμοσία μεταξύ μας, αλλά και του καθενός ξεχωριστά με το έργο. Είναι η πιο έντονη πρόβα, η πιο συναισθηματική (συχνά στις δοκιμές υπήρξαν δάκρυα), η πιο δοσμένη απ’ όλους και η πιο αγαπητική μεταξύ μας πρόβα που έχω βρεθεί ποτέ. Και αυτό το προκαλεί καθ’ ολοκληρίαν το έργο αυτής της βαθιάς ποιήτριας κι αναγνώστριας της ανθρωπότητας.

● Η γνωριμία του ελληνικού κοινού με τη Σάρα Κέιν αλλά και η «τελετουργία» του Βογιατζή κατέστησαν την παράσταση ιστορική. Πώς αντιμετωπίσατε τη μνήμη;

Εγώ τότε, ήμουν 14 ετών και θυμάμαι ότι έφτανε στ’ αυτιά μου ο απόηχος της παράστασης – ιντριγκάροντάς με τρομερά να τη δω αν και δεν με άφηναν οι γονείς μου. Οπότε υπάρχει ακόμη μεγάλο μαράζι για εκείνο που όλοι μιλούσαν κι εγώ το έχω χάσει. Βεβαίως την επόμενη χρονιά κιόλας φρόντισα να πάρω το πρόγραμμα (τα ιστορικά προγράμματα της Νέας Σκηνής λειτουργούσαν λίγο σαν εγκυκλοπαίδειες), να το ξεκοκαλίσω και να μάθω σχεδόν απέξω το έργο. Εγινε κυριολεκτικά μια αποκάλυψη μέσα μου. Σαν να με βοήθησε να συλλάβω τον πιο βαθύ μου εαυτό, την ταυτότητά μου. Η Σάρα Κέιν με παρηγόρησε. Ο τρόμος που περιέγραφε, μου ήταν κατά κάποιον τρόπο οικείος στη μελαγχολική μου εφηβεία και ξαναγυρνούσα εκεί για να βρω ανακούφιση. Κάποιος μου θύμιζε ότι στον φρικιαστικό κόσμο υπάρχει και ποίηση, ότι η αγάπη και η αλληλεγγύη είναι ύψιστη πολιτική πράξη, ότι ακόμα και ακρωτηριασμένοι πρέπει να χορεύουμε.

● Πώς είδατε ν’ αντιμετωπίζει τη δική του μνήμη ο Χρήστος Λούλης που ήταν εκεί και το 2001;

Ο Χρήστος Λούλης, από τους πιο αγαπημένους μου συνεργάτες και ηθοποιούς, είναι κι ένας αρκετά γειωμένος άνθρωπος που δεν εκδηλώνεται εύκολα. Θυμάμαι ότι ήταν βράδυ, πίναμε ένα ποτό και του πετάω -χωρίς καλά καλά να το έχω αποφασίσει- «σκέφτομαι να κάνω το Cleansed. Πώς σου φαίνεται;». Ηταν η μόνη φορά που τον είδα να αντιδρά έτσι σε πρόταση που του κάνω. Ελαμψαν τα μάτια του κι είπε αμέσως «πάμε». Κατάλαβα ότι από την πρώτη του συνάντηση με το έργο, έχει αφήσει κάτι βαθύ εκεί μέσα και θέλει να το ξαναεπισκεφθεί από ζωτική ανάγκη. Η αφοσίωσή του στην πρόβα είναι συγκινητική, το ίδιο και η μεταμόρφωσή του σε Τίνκερ. Κι εκτιμώ πολύ ότι, ενώ σίγουρα έχει πολύ ισχυρές μνήμες από τότε, δεν φέρνει τίποτα τέτοιο στην πρόβα. Είναι στο εδώ και τώρα, απόλυτα βυθισμένος -όπως όλοι- στο σύμπαν της Σάρα Κέιν. «Μόνο τώρα υπάρχει», όπως λέει και η ίδια στο έργο.

● Τι σας κάνει να επιστρέφετε στο «Καθαροί πια» το 2025;

Εάν το έργο της τότε έμοιαζε «προφητικό», τώρα μοιάζει ανατριχιαστικά παροντικό, τρομερά επίκαιρο. Η δράση τοποθετείται σε μια κρατική δομή, που θα μπορούσε να είναι από πανεπιστήμιο μέχρι νοσοκομείο ή φυλακή όπου μέσα εκεί «τρόφιμοι» είναι οι, λεγόμενοι από τα ακροδεξιά λόμπι, «απόβλητοι της κοινωνίας»: ομοφυλόφιλοι, ψυχικά ασθενείς, τοξικοεξαρτημένοι, άνθρωποι με αναπηρία. Βρίσκονται εκεί προκειμένου να «καθαρίσουν» γιατί το μακρύ χέρι της κοινωνίας δεν τους επιτρέπει να υπάρξουν ως έχουν, με την ταυτότητά τους.

Το Cleansed είναι «επικίνδυνο» για όσους επιθυμούν την οπισθοδρόμηση κι επικροτούν την Ακροδεξιά

Τελικά το έργο γίνεται μια εμπόλεμη ζώνη διεκδίκησης του χώρου που αναλογεί στον καθένα. Οση βία και αν υφίστανται τα πρόσωπα του έργου, παλεύουν έως τέλους για την πίστη τους, για την ανάγκη τους, για την ένωση με τον άλλο. Στη Σάρα Κέιν αυτή η ένωση αποκτά θρησκευτική χροιά (μην ξεχνάμε και τις έντονα θρησκευτικές της καταβολές μέχρι την εφηβεία). Η Πίστη στον Ανθρωπο γίνεται η μόνη σωτηρία και η μόνη πιθανότητα λύτρωσης (και ματαίωσης). Οπότε σήμερα, όταν οι περισσότερες ρομαντικές ιδέες έχουν εκλείψει, όταν οι άνθρωποι έχουν γίνει ασπόνδυλα και αναίσθητα όντα, όταν η πολιτική έχει αρχίσει πάλι να αγκαλιάζει την πιο φρικώδη ακροδεξιά της πλευρά και τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατώνται ακραία, όταν επιτρέπουμε να γίνονται γενοκτονίες μπροστά στα μάτια μας και εμείς απλά σκρολάρουμε και καταναλώνουμε εικόνες, όταν αυτή είναι η ζωή μας, αυτή η σοφή γυναίκα έρχεται να μας υπενθυμίσει τις παλλόμενες φλέβες, την αντίσταση, τη σκέψη, την ευαισθησία, το σώμα και τις μυρωδιές του, την Αγάπη. Αυτό για μένα είναι υψίστη μορφή αντίστασης και αναβάπτισης του ανθρώπου.

● Τι καθιστά διαχρονικό το έργο;

Διαχρονικό είναι το αίτημα για ελευθερία -ή εύχομαι να είναι, γιατί στις μέρες μας πολλά αλλάζουν- όπως και το αίτημα για ίση μεταχείριση και δικαίωμα στην αγάπη. Οσο αυτά εκλείπουν τόσο μεγαλύτερο σήμα SOS θα εκπέμπει αυτό το έργο.

● Ξέρουμε την ένταση και τη σωματικότητα που απαιτεί το έργο από τους ηθοποιούς. Πώς το διαχειριστήκατε αυτό;

Οι ηθοποιοί ήρθαν ορθάνοιχτοι στην πρόβα. Δεν υπήρξε στιγμή δυσκολίας, όλοι ξέραμε τι έχουμε αναλάβει και τι βουτιά απαιτεί από όλους μας. Η Σάρα Κέιν ζητάει όλη την ψυχή και το σώμα – και τα δύο γυμνά, εκτεθειμένα και παραδομένα στη βία του κόσμου. Προσπαθήσαμε λοιπόν να δούμε τι σημαίνει αυτή η απόλυτη έκθεση, τι σημαίνει για το σώμα η βία που εισπράττει. Να ξεκαθαρίσω ότι η παράσταση είναι ωμή, έχει πολύ έντονες εικόνες βίας κι όλα τα σώματα εκτίθενται γυμνά. Και το λέω επειδή ακόμα κάποιοι ενοχλούνται (;) και παθαίνουν… πουριτανισμό με την έκθεση του σώματος – μάλλον δεν έχουν συμφιλιωθεί με τον εαυτό τους.

● Στην παράσταση τότε υπήρχαν θεατές που έβριζαν κι έφευγαν. Είστε προετοιμασμένος για τέτοιες αντιδράσεις;

Νομίζω ότι είναι δύο κατευθύνσεων το κοινό. Ενα συνειδητοποιημένο κοινό που έρχεται για να δει αυτό το σύμπαν της σκηνικής ακρότητας και να το μεταβολίσει κι ένα κοινό που θα έρθει συμπτωματικά και απ’ αυτό άλλοι θα βυθιστούν κι άλλοι ίσως αντιδράσουν. Εύχομαι την αντίδραση, γιατί θα σημάνει ζωή και διάλογο. Αν κάποιος ταραχτεί π.χ. από τον έρωτα που κάνουν τα δύο αγόρια, είμαστε εκεί έτοιμοι να τον αντιμετωπίσουμε. Δεν νοείται να κάνουμε ένα έργο που αποζητά την απόλυτη ελευθερία και να φοβόμαστε την όποια αντίδραση ή επιχειρούμενη καταστολή.

● Μπορεί ένα τέτοιο έργο να θεωρηθεί «επικίνδυνο» και σήμερα;

Είναι επικίνδυνο για όσους επιθυμούν την οπισθοδρόμηση, επικροτούν την Ακροδεξιά, φαντασιώνονται νέα Αουσβιτς, δολοφονούν ομοφυλόφιλους, δολοφονούν γυναίκες, είναι εντάξει με τη γενοκτονία της Παλαιστίνης ή με τα ατιμώρητα κρατικά εγκλήματα. Αρα μιλάμε για ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας.

● «Μια κοινωνία πλήρως αποστεγνωμένη που “καθαρίζει” τους ανθρώπους από ό,τι θεωρεί απαγορευμένο», περιγράφει το δελτίο Τύπου: μήπως σήμερα τα πράγματα είναι χειρότερα κι από το ΄98 που γράφτηκε το έργο;

Είναι σίγουρα χειρότερα. Ζούμε στην παντοκρατορία του παράφρονος Τραμπ και στις απομιμήσεις του στην Ευρώπη και στη χώρα μας. Ζούμε εν μέσω πολέμων που κάνουμε ότι δεν μας επηρεάζουν γιατί έχουμε βυθιστεί στον ατομικισμό και όσο βυθιζόμαστε σ’ αυτόν και στην πλασματική αντίληψη του κόσμου των social, τόσο πιο πολύ αδιαφορούμε. Δουλεύουμε για να επιβιώσουμε και να καλύψουμε τα χρέη μας και είμαστε συμφιλιωμένοι με αυτό. Σαν αυτό να μας αξίζει. Δεν μας ενοχλεί πια το τέρας γιατί το τέρας είμαστε εμείς.

● Το έργο της Κέιν είναι βαθιά πολιτικό, αν και όχι μετωπικά πολιτικό. Είναι τέτοιου είδους τα έργα (ακόμα κι από το κλασικό ρεπερτόριο) που προτιμάτε;

Δεν είναι μόνο τα σύγχρονα συνθήματα που κάνουν ένα έργο πολιτικό. Για μένα το έργο της Σάρα Κειν όσο μιλάει για τον έρωτα, μιλάει και για την κοινωνία και την κατάντια της – άρα και για την πολιτική. Διαφωνώ ότι δεν είναι ευθέως πολιτικά τα έργα που κάνω όσο ανατρέχω σε πρόσφατες παραστάσεις μου: οι «Πέρσες» μιλούσαν ακριβώς για το αδιέξοδο μεταξύ λαού και εξουσίας, το «Σπίτι», που συνεχίζει την πορεία του στο εξωτερικό, αφορούσε την καταστροφή που βλέπουμε από το παράθυρο συνεχίζοντας να ζούμε την αμέριμνη ζωή μας, το «Λεωφορείο ο Πόθος» και η «Εντα Γκάμπλερ» μιλούσαν για δύο γυναίκες που προσπαθούν να επιβιώσουν και να αντιμετωπίσουν μια πατριαρχική κοινωνία και να κατακτήσουν την ελευθερία τους. Δεν ανεβάζω κανένα έργο ως ωραία πλοκή, ευκαιρία για ρεσιτάλ ή για να νανουρίσω κι άλλο το κοινό – είμαστε ήδη αρκετά κοιμισμένοι. Οπότε το θέατρο που πιστεύω και κάνω έχει πάντα πολιτικό πρόσημο κι εκπορεύεται από την κοινωνικοπολιτική και προσωπική μου εμπειρία.

● Εσείς προσωπικά στη σημερινή κατάσταση «πόσο μπορείτε να αντισταθείτε για να διατηρήσετε την υπόσταση και την ελευθερία σας;».

Θέλει μεγάλο κόπο να διατηρήσεις το μυαλό σου σε διαύγεια. Να φιλτράρεις τι είναι παραπληροφόρηση και τι αλήθεια. Θέλει τρομερή προσπάθεια να κρατήσεις ενεργό το συναίσθημα και την ψυχή σου σε λειτουργία και να έχεις το θάρρος να απαντάς πάντα στην αδικία, στο αδιανόητο. Η καταστολή νιώθω ότι έχει πετύχει. Δεχόμαστε να συμβαίνουν πράγματα που και στις πιο συντηρητικές εποχές φάνταζαν απίθανα. Η εποχή μας είναι βαθιά ύπουλη γιατί έχει τη μόστρα της προόδου. Εχουν πεταχτεί διάφορα «τυράκια» που δείχνουν ελευθερία και πρόοδο, ενώ ο πυρήνας είναι πιο σάπιος και πιο φασιστικός από ποτέ. Σε διεθνές κι εγχώριο επίπεδο. Αυτά σκέφτομαι και σ’ αυτά προσπαθώ καθημερινά να αντισταθώ, σ’ αυτή την ομοφοβική, ρατσιστική, μισαναπηρική, ακροδεξιά χώρα όπου ζω.

● Αν μπορούσατε να «καθαρίσετε» την κοινωνία από κάτι, τι θα ήταν αυτό, αλλά και τι θα αφήνατε ανέγγιχτο;

Θα την καθάριζα από το μίσος. Θα άφηνα ανέγγιχτη τη σκέψη – αυτή μας οδηγεί και στην ψυχή, κατ’ εμέ. Ή αντίστροφα θα άφηνα ανέγγιχτη την ψυχή γιατί αυτή ενεργοποιεί τη σκέψη.

ℹ️ «Cleansed» | Από τις 5/12 στο Ιδρυμα Κακογιάννη Παίζουν οι: Χρήστος Λούλης, Μαίρη Μηνά, Δημήτρης Καπουράνης, Νατάσα Εξηνταβελώνη, Γιώργος Ζυγούρης, Νικολάκης Ζεγκίνογλου, Θανάσης Ραφτόπουλος. Προπώληση: more.com (Από 18€)