Μόλις έναν χρόνο μετά την πτώση της χούντας και την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα, έγινε μια μεγάλη και σοβαρή προσπάθεια διεθνοποίησης της ελληνικής τέχνης, ο Ελληνικός Μήνας στο Λονδίνο (Greek Month in London), τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1975. Ηταν μια πρωτοβουλία του γραφείου Τύπου της ελληνικής πρεσβείας στο Λονδίνο, η οποία υποστηρίχθηκε από το National Trust for Greece με στόχο «την παρουσίαση, στο αγγλικό κοινό, μιας εικόνας του πολιτιστικού δυναμικού της Ελλάδας σήμερα, με μια αναφορά και στις πηγές εκείνες του παρελθόντος που εξακολουθούν και επηρεάζουν με τον έναν ή τον άλλον τρόπο την πνευματική δημιουργία γενικότερα στον ελληνικό χώρο».
Η διοργάνωση, που είχε μεγάλο αντίκτυπο, θετικό αλλά και αρνητικό (στο εσωτερικό της χώρας), περιλάμβανε την αφρόκρεμα του πνευματικού και καλλιτεχνικού δυναμικού της εποχής: Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου με προβολές ταινιών του Νίκου Κούνδουρου, του Μιχάλη Κακογιάννη, του Θόδωρου Αγγελόπουλου, βραδιές χορού, μουσικής και ποίησης, εκθέσεις αφιερωμένες στον Γιώργο Σεφέρη, στα αντιστασιακά έντυπα της επταετίας, στους σύγχρονους Ελληνες συγγραφείς κοκ.
Πενήντα χρόνια μετά, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, καλλιεργώντας «δημιουργικές πρακτικές μνήμης ενάντια στην κυρίαρχη κουλτούρα αμνησίας σε σχέση με το παρελθόν», παρουσιάζει μια επετειακή έκθεση που εστιάζει στο εικαστικό τμήμα του Ελληνικού Μήνα το οποίο περιελάμβανε δύο εκθέσεις, που σηματοδότησαν την έναρξη των συζητήσεων για τη σύγχρονη τέχνη και την πρωτοπορία στην Ελλάδα αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας. Την οργάνωσή τους είχαν ο αναγνωρισμένος διεθνώς Ελληνας επιμελητής Χρήστος Ιωακειμίδης (1932-2017) και ο (80χρονος σήμερα) Norman Rosenthal, γνωστός Βρετανός ιστορικός της τέχνης και το 1975 υπεύθυνος εκθέσεων στο Ινστιτούτο Σύγχρονων Τεχνών (Institute of Contemporary Arts/ICA).
Η πρώτη έκθεση Four Painters of 20th Century Greece (Τέσσερις ζωγράφοι της Ελλάδος του 20ού αιώνα) πραγματοποιήθηκε στην γκαλερί Wildenstein και παρουσίαζε έργα τεσσάρων από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του «ελληνοκεντρικού μοντερνισμού»: του Θεόφιλου (1870-1934), του Φώτη Κόντογλου (1895-1965), του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα (1906-1994) και του Γιάννη Τσαρούχη (1910-1989). Η δεύτερη Eight Artists, Eight Attitudes, Eight Greeks (Οκτώ καλλιτέχνες, οκτώ αντιλήψεις, οκτώ Ελληνες), στην οποία εστιάζει το ΕΜΣΤ, έγινε στο Ινστιτούτο Σύγχρονων Τεχνών (ICA) και παρουσίαζε έργα οκτώ σύγχρονων καλλιτεχνών που οι περισσότεροι ανήκαν στους Ελληνες της Διασποράς.
Η έκθεση που εγκαινιάζεται σήμερα στο ΕΜΣΤ, «Ελληνικός Μήνας στο Λονδίνο: 50 χρόνια μετά. Η καλλιτεχνική πρωτοπορία εκτός συνόρων», σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Πολύνας Κοσμαδάκη είναι μια «δοκιμιακή» έκθεση έργων και ντοκουμέντων, η οποία αντλεί από συζητήσεις της επιμελήτριας με τον Χρήστο Ιωακειμίδη πριν από τον θάνατό του και πρωτότυπο αρχειακό υλικό το οποίο για πρώτη φορά παρουσιάζεται στο ευρύ κοινό. Επιχειρεί να αναδείξει τόσο τη σημασία της επιμελητικής ματιάς των Ιωακειμίδη και Rosenthal για τη σύσταση μιας κατηγορίας «ελληνικής πρωτοποριακής τέχνης» όσο και τον ρόλο των δύο εκθέσεων στην πολιτική συζήτηση περί στρατευμένης δημιουργίας αμέσως μετά την πτώση της χούντας.
Η έκθεση περιλαμβάνει και χαρακτηριστικά έργα των καλλιτεχνών που συμμετείχαν στην έκθεση στο ICA, των Στήβεν Αντωνάκου (1926-2013), Βλάση Κανιάρη (1928-2011), Χρύσας (1933-2013), Γιάννη Κουνέλλη (1936-2017), Παύλου (1930-2019), Λουκά Σαμαρά (1936-2024), Τάκη (1925-2019) και Κώστα Τσόκλη (γ. 1930) -από τις συλλογές του ΕΜΣΤ και από άλλες ελληνικές συλλογές-, τα οποία κινούνται στο ίδιο ύφος με εκείνα τα έργα που παρουσιάστηκαν στο Λονδίνο το 1975. Πλαισιώνεται από πρωτότυπα κείμενα, φωτογραφίες, αλληλογραφία και εικονογραφημένο χρονολόγιο.
● Κυρία Κοσμαδάκη, πώς και γιατί οργανώθηκε ο Ελληνικός Μήνας στο Λονδίνο το 1975;
Ο Ελληνικός Μήνας οργανώθηκε έναν χρόνο μετά τη Μεταπολίτευση, με στόχο να σηματοδοτήσει την επιστροφή της χώρας στη δημοκρατία και να αποκαταστήσει τη διεθνή της εικόνα. Ηταν μια πρωτοβουλία του γραφείου Τύπου της ελληνικής πρεσβείας στο Λονδίνο και πιο συγκεκριμένα του Αλέξανδρου Κοτζιά, ο οποίος επεδίωξε και κατάφερε να αναλάβει το βρετανικό Ινστιτούτο Σύγχρονης Τέχνης την πραγματοποίηση μιας εκδήλωσης για την Ελλάδα αντίστοιχου περιεχομένου και εμβέλειας με τον Γερμανικό Μήνα που είχε γίνει την προηγούμενη χρονιά. Υποστηρίχθηκε από το National Trust for Greece. Την ευθύνη των επιλογών είχε πενταμελής επιτροπή που αποτελούνταν από τους Χρήστο Ιωακειμίδη, Norman Rosenthal, Johannes Waissert, Κωνσταντίνο Τσουκαλά και τον συγγραφέα Θανάση Βαλτινό. Οι εκδηλώσεις επεδίωκαν να παρουσιάσουν μια «νέα Ελλάδα» στο εξωτερικό – ανοιχτή, δημιουργική και απαλλαγμένη από τη σκιά της δικτατορίας. Το Λονδίνο επιλέχθηκε ως τόπος διεξαγωγής λόγω του κύρους του στον διεθνή καλλιτεχνικό χάρτη και του ενδιαφέροντος των βρετανικών θεσμών για πολιτιστικές ανταλλαγές με χώρες της Μεσογείου.
● Με ποιο σκεπτικό επιλέχθηκαν οι συγκεκριμένοι καλλιτέχνες από τον εικαστικό χώρο;
Τις εκθέσεις που αποτέλεσαν τον κορμό του Ελληνικού Μήνα -«Eight Artists, Eight Attitudes, Eight Greeks» στο ICA και «Four Painters of 20th Century Greece» στην γκαλερί Wildenstein της Bond Street- επιμελήθηκαν ο Χρήστος Ιωακειμίδης και ο Norman Rosenthal. Οι επιλογές τους στηρίχθηκαν σε προσωπικά, ποιοτικά και όχι αντιπροσωπευτικά κριτήρια. Για την πρώτη έκθεση επέλεξαν Ελληνες καλλιτέχνες που συντάσσονταν με την αιχμή της πρωτοπορίας της εποχής και ζούσαν εκτός Ελλάδος, όπως ο Τάκης, ο Κουνέλλης, η Χρύσα, ο Σαμαράς, ο Αντωνάκος, ο Παύλος, ο Κανιάρης και ο Τσόκλης – δημιουργοί με παρουσία στα διεθνή καλλιτεχνικά κέντρα. Για τη δεύτερη έκθεση επέλεξαν τέσσερις καλλιτέχνες των οποίων το έργο «επανεξέταζε ένα πολύ κεντρικό ζήτημα της “ελληνικότητας”: την επιστροφή στη λαϊκή παράδοση και πολιτισμό ως δίοδο για τον μοντερνισμό». Το ιδεολογικό πλαίσιό τους -όπως περιγράφεται στα κείμενα των καταλόγων που τις συνόδευαν- ήταν σε πρώτη ανάγνωση η σχέση των Ελλήνων καλλιτεχνών με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό της εποχής τους και με ιδιαίτερα πολιτιστικά ζητήματα της Ελλάδας, η διχοτομία μεταξύ Ελλάδας και «έξω κόσμου», η αγάπη και η συναίσθηση της ελληνικής πραγματικότητας, η αντιπαραβολή δύο διαφορετικών γενεών καλλιτεχνών, η συνείδηση της εθνικής ταυτότητας, αλλά και η ανάδειξη της πνευματικής αντίστασης τα χρόνια της δικτατορίας.
● Τι αντίκτυπο είχε ο Ελληνικός Μήνας στη Βρετανία αλλά και στην Ελλάδα;
Ο αντίκτυπος υπήρξε διττός. Στην Ελλάδα, πολλοί κριτικοί τέχνης -μεταξύ αυτών ο Αλέξανδρος Ξύδης- επέκριναν τις επιλογές, θεωρώντας ότι η ελληνική τέχνη «εκπροσωπήθηκε πλημμελώς» από δημιουργούς του εσωτερικού. Μίλησαν για «χαμένη ευκαιρία» ανάδειξης της σύγχρονης ελληνικής δημιουργίας. Αφότου ξεκίνησε ωστόσο η έκθεση στην Ελλάδα και στο Λονδίνο τα σχόλια ήταν θετικά: ο Τύπος τη χαρακτήρισε «ελληνική δημοκρατική εισβολή». Η θετική υποδοχή του βρετανικού κοινού αντιστάθμισε τις εσωτερικές αντιδράσεις, αναδεικνύοντας την Ελλάδα ως χώρα με πολιτισμικό βάθος και σύγχρονο πρόσωπο.
● Γιατί δεν υπήρξε συνέχεια τα επόμενα χρόνια ή ανάλογη διοργάνωση και σε άλλες χώρες;
Παρά την επιτυχία του, ο Ελληνικός Μήνας δεν είχε συνέχεια. Ο βασικός λόγος ήταν η απουσία θεσμικού πλαισίου που θα μπορούσε να στηρίξει μακροπρόθεσμα τέτοιες πρωτοβουλίες. Δεν υπήρχε τότε ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης ή οργανισμός με σαφή στρατηγική για την εξωστρέφεια της ελληνικής τέχνης. Επιπλέον, οι πολιτικές εντάσεις γύρω από τις επιλογές των επιμελητών αποθάρρυναν την επανάληψη ανάλογων εγχειρημάτων. Παρ’ όλα αυτά, το παράδειγμα του Ελληνικού Μήνα επηρέασε τις μετέπειτα διεθνείς παρουσίες της Ελλάδας, όπως τη συμμετοχή στην Documenta, τις ανεξάρτητες επιμελητικές πρωτοβουλίες, τη δημιουργία πρωτοποριακών γκαλερί όπως ο Δεσμός ή την ενίσχυση της σύγχρονης καλλιτεχνικής σκηνής τη δεκαετία του ‘80. Και φυσικά κατέστησε εμφανή την ανάγκη θεσμοθέτησης ενός εθνικού φορέα για τη σύγχρονη τέχνη.
● Πενήντα χρόνια μετά, τι έχει να μας πει η διοργάνωση για την ελληνική καλλιτεχνική πρωτοπορία εκτός συνόρων;
Ο Ελληνικός Μήνας και οι καλλιτεχνικές επιλογές των Ιωακειμίδη και Rosenthal εντάσσουν τόσο τους καλλιτέχνες της δεκαετίας του 1960-70 όσο και τους εκπροσώπους της μεσοπολεμικής γενιάς σε έναν λόγο που δεν είναι εθνοποιητικός, αλλά διεθνιστικός. Οι καλλιτέχνες της διασποράς τους οποίους επέλεξαν για την έκθεση στο ICA αντανακλούσαν μια έκφανση της ριζοσπαστικής τέχνης κατά τη δεκαετία του ‘70, που ήταν στενά συνδεδεμένη με τις ιδεολογικές, τις οικονομικές, τις πολιτικές και τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής. Ανέδειξαν ένα είδος ριζοσπαστικής, πολιτικής τέχνης, η οποία αμφισβητούσε την ίδια την οντότητα του έργου, ανέτρεπε την παθητική σχέση με το κοινό, προβληματιζόταν σχετικά με τον ρόλο του καλλιτέχνη, ενώ δεν διαχώριζε την τέχνη από τη ζωή και φιλοδοξούσε να ερευνήσει τα όριά της με διάθεση ανατροπής και ανανέωσης.
Οι επιλογές των Ιωακειμίδη και Rosenthal έδωσαν έμφαση στη ριζοσπαστικότητα και όχι στην τοπικότητα, θέτοντας τις βάσεις για την κατανόηση της ελληνικής τέχνης ως μέρους της παγκόσμιας σκηνής. Σήμερα, αναγνωρίζουμε ότι η συμβολή των καλλιτεχνών της διασποράς ήταν καθοριστική για τη διεθνή κατοχύρωση της ελληνικής σύγχρονης τέχνης. Η διοργάνωση λειτουργεί πλέον ως σύμβολο μιας καμπής, όπου η Ελλάδα πέρασε από την αναζήτηση ταυτότητας στην ενεργό συμμετοχή στον παγκόσμιο καλλιτεχνικό λόγο.
● Εξακολουθούν να απασχολούν τους σύγχρονους καλλιτέχνες τα ζητήματα που έθεταν τότε οι επιμελητές;
Σε μεγάλο βαθμό, ναι. Η ένταση ανάμεσα στην ιστορική, τοπική ιδιαιτερότητα σε σχέση με τον «συγχρονισμό» με διεθνείς τάσεις είναι ακόμα υπό διερεύνηση. Οι σημερινοί καλλιτέχνες συνεχίζουν να πραγματεύονται την έννοια της ταυτότητας, απλά με άλλους όρους, όχι πλέον ως εθνική εμπειρία. Η προσαρμογή των έργων στον χώρο όπου παρουσιάστηκαν αλλά και στο πολιτικό συγκείμενο της εποχής, η συνεργασία καλλιτέχνη και επιμελητή, η δημιουργία μιας έκθεσης με σαφή λόγο και θέση είναι στοιχεία τα οποία στοιχειοθετούν μια γενεαλογία της ελληνικής σύγχρονης τέχνης αλλά και της επιμέλειας εκθέσεων, της οποίας είναι καιρός να αρχίσουμε να γράφουμε την ιστορία.
ℹ️ «Ελληνικός Μήνας στο Λονδίνο: 50 χρόνια μετά. Η καλλιτεχνική πρωτοπορία εκτός συνόρων» | ΕΜΣΤ, Λ. Καλλιρρόης & Αμ. Φραντζή, τηλ. 211 1019055. Εγκαίνια σήμερα στις 18.00. Μέρες & ώρες λειτουργίας: Τρίτη, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο & Κυριακή: 11.00-19.00, Πέμπτη: 11.00-22.00. Εισιτήρια: γενική είσοδος 10 ευρώ, μειωμένο 5 ευρώ.
