«Διατηρώ την αισιοδοξία ότι η δράση είναι ακόμα εφικτή»

Παθιασμένη με τον φυσικό κόσμο, την επιστήμη και την εξερεύνηση, η Françoise Gaill είναι μια ταλαντούχα «εκπρόσωπος» του συναρπαστικού κόσμου των θαλασσών. Η γνωστή Γαλλίδα βιολόγος, ειδική στα βαθέα θαλάσσια οικοσυστήματα, ήρθε στην Αθήνα ως η βασική ομιλήτρια στη Γιορτή της Επιστήμης. Μια διοργάνωση του Γαλλικού Ινστιτούτου με θέμα τη θάλασσα και τον ωκεανό, αφού το 2025 έχει ανακηρυχτεί από τη Γαλλία Ετος της Θάλασσας και του Ωκεανού. Η συζήτησή μας περιστράφηκε κυρίως στη γνώση της γύρω από την εξερεύνηση των βαθέων υδάτων και το πόσο πραγματικά άγνωστος μας είναι αυτός ο «εύθραυστος» κόσμος των θαλασσών.

Να ξεκινήσουμε τη συνέντευξή μας ζητώντας σας να σχολιάσετε τη φράση του Arthur C. Clarke «How inappropriate to call this planet Earth, when clearly it is Ocean» («Πόσο άτοπο να ονομάζουμε αυτόν τον πλανήτη Γη, όταν είναι σαφές ότι είναι Ωκεανός»).

Συμφωνώ, καθώς όταν παρατηρείς τη Γη από το Διάστημα, είναι ένας μπλε πλανήτης. Και ο ωκεανός είναι μέρος του συστήματος της Γης αφού περισσότερο από το 70% της επιφάνειας του πλανήτη μας καλύπτεται από τον ωκεανό. Κι όμως, έχουμε εξερευνήσει λιγότερο από το 20% του βάθους του λεπτομερώς. Αυτό είναι το κενό που πρέπει να καλύψουμε τώρα: να εξερευνήσουμε τον ωκεανό, να εξηγήσουμε τον ρόλο του ωκεανού στο κλιματικό σύστημα, στην εξέλιξη της ζωής, να αναγνωρίσουμε τον ωκεανό ως τον τελευταίο φυσικό χώρο στη Γη που πρέπει να φροντίσουν οι άνθρωποι.

Στην πραγματικότητα, υπάρχει μόνο ένας ωκεανός στη Γη, καθώς όλα τα ωκεάνια μέρη της Γης είναι συνδεδεμένα

● Πόσο βαθιά έχουμε εξερευνήσει τους ωκεανούς; Ποια είναι η πραγματική μας γνώση ώστε να μπορούμε να παίρνουμε σωστές αποφάσεις για το τι πρέπει ή δεν πρέπει να κάνουμε στις θάλασσες;

Λιγότερο από το 25% του βάθους των ωκεανών έχει χαρτογραφηθεί όπως προείπα και μόνο το 5% έχει εξερευνηθεί πραγματικά. Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ότι έχουμε καλύτερη κατανόηση του Διαστήματος παρά του ωκεανού. Και το βαθύτερο τμήμα του ωκεανού έχει εξερευνηθεί από λίγους ανθρώπους. Μόνο πέντε άνθρωποι έχουν καταφέρει να καταδυθούν στο βαθύτερο μέρος του ωκεανού, στην Τάφρο των Μαριανών, που βρίσκεται σε βάθος 11.000 χλμ. Αλλά ένα τέτοιο ανεξερεύνητο περιβάλλον μπορεί επίσης να εξηγηθεί από το γεγονός ότι δεν μπορούμε να καταδυθούμε στον ωκεανό με τον ίδιο τρόπο που περπατάμε στην ξηρά. Η εξερεύνηση των ωκεανών είναι πραγματικά ακριβή σε σύγκριση με τις εξερευνήσεις στις ηπειρωτικές περιοχές, καθώς απαιτούνται πλοία, οχήματα βαθέων υδάτων και υποβρύχια για την παρατήρηση αυτού του υδάτινου περιβάλλοντος.

Η επιστημονική έρευνα έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην απόδειξη ότι η υποβάθμιση των ωκεανών δεν είναι ένας αφηρημένος κίνδυνος, αλλά μάλλον ένα μετρήσιμο, ορατό και επιταχυνόμενο φαινόμενο, και η IPCC (Διεπιστημονική Επιτροπή του ΟΗΕ) ήταν στην πραγματικότητα ένας πρόδρομος στη διάδοση αυτών των αποτελεσμάτων. Τώρα γνωρίζουμε ποια σημεία καμπής πρέπει να προβλέψουμε, πώς τα μικροπλαστικά εισέρχονται στην τροφική αλυσίδα, πώς η αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας μετατοπίζει τους πληθυσμούς των ψαριών και πώς αλληλεπιδρούν οι σωρευτικές πιέσεις. Η επιστήμη επίσης δίνει λύσεις, από τη βιώσιμη διαχείριση της αλιείας έως τις προσεγγίσεις που βασίζονται στη φύση (Nature Based Solutions) και τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Αλλά αυτό που δεν γνωρίζουμε ακόμη είναι πώς να επιταχύνουμε συγκεκριμένες δράσεις. Αυτός είναι ο τομέας στον οποίο πρέπει επίσης να εργαστούμε τα επόμενα χρόνια.

● Οι ωκεανοί είναι πολύ σημαντικοί για πάρα πολλούς λόγους. Από τη ρύθμιση της θερμοκρασίας της Γης μέχρι την παροχή της τροφής μας -μέσω της αλιείας- αλλά και για την ψυχαγωγία μας. Ωστόσο υφίστανται σοβαρή υποβάθμιση λόγω των ανθρώπινων δραστηριοτήτων όπως αναφέρατε. Πού έγκειται λοιπόν η δυσκολία να μετασχηματιστούν οι θεωρητικές λύσεις σε δράσεις και να επιταχυνθούν μάλιστα όπως είπατε, τη στιγμή που δεν υπάρχει χρόνος;

Στην πραγματικότητα, υπάρχει μόνο ένας ωκεανός στη Γη, καθώς όλα τα ωκεάνια μέρη της Γης είναι συνδεδεμένα. Η ερευνητική κοινότητα έχει εντοπίσει τη σημασία της κλιματικής αλλαγής και αυτό ήταν το πρώτο βήμα μιας παγκόσμιας ευαισθητοποίησης. Εχει επίσης διαμορφωθεί μια έννοια, η λεγόμενη Ανθρωπόκαινος, που υποδεικνύει τη σημασία της ανθρώπινης δράσης σε μια μακροπρόθεσμη εξέλιξη της Γης. Ενας ενδιαφέρων τομέας είναι αυτός της κατανόησης της συμπεριφοράς των ωκεανών, η οποία οδηγεί στον καθορισμό κατεύθυνσης προκειμένου να προβλεφθεί τι θα πρέπει να κάνουμε.

Η πραγματική δυσκολία όμως έγκειται στη μετατροπή της γνώσης σε συντονισμένη και αειφόρο δράση. Εχουμε ήδη πολλά προτεινόμενα μέτρα, από τη βιώσιμη αλιεία έως τις προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές και τις προσεγγίσεις ολοκληρωμένης διαχείρισης. Αλλά αυτά χρειάζονται συντονισμό σε πολλά επίπεδα: τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο. Απαιτεί επίσης την οικοδόμηση κοινής κατανόησης, εμπιστοσύνης και συνέχειας μεταξύ επιστημονικών, πολιτικών και κοινοτικών φορέων.

● Είπατε ότι «χρειάζεται συντονισμός σε τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο», που σημαίνει πως είναι απαραίτητες οι διεθνείς συνεργασίες. Η πλατφόρμα που δημιουργήσατε «Ωκεανός και Κλίμα» είναι σε αυτήν την κατεύθυνση;

Η Πλατφόρμα για τους Ωκεανούς και το Κλίμα (OCP) δημιουργήθηκε πριν από την COP21 για να αναγνωριστεί ο ωκεανός ως μέρος του κλιματικού συστήματος, ώστε να συμπεριληφθεί η κατάσταση του ωκεανού στις διαπραγματεύσεις για το κλίμα, και πέτυχε. Η OCP φέρνει κοντά επιστήμονες, ΜΚΟ, νέους και ιδρύματα για να προωθήσουν μια κοινή κατανόηση του ρόλου του ωκεανού στη ρύθμιση του κλίματος. Τώρα συνδέουμε αυτό το οικοσύστημα με την πρόκληση της απώλειας βιοποικιλότητας για να κατανοήσουμε τον τρόπο δράσης που θα ήταν σημαντικός για να διατηρηθεί.

Πρόσφατα, η OCP έθεσε σε εφαρμογή μια νέα πρωτοβουλία, τη Διεθνή Πλατφόρμα για τη Βιωσιμότητα των Ωκεανών (IPOS), στόχος της οποίας είναι η επιτάχυνση των δράσεων για τους ωκεανούς που βασίζονται στη γνώση. Σκοπός της είναι να βοηθά τις κυβερνήσεις και τα ενδιαφερόμενα μέρη να ενεργούν ταχύτερα και πιο συνεκτικά με βάση την αξιόπιστη γνώση, μέσω αμερόληπτων, διαφανών και χωρίς αποκλεισμούς διαδικασιών. Η επείγουσα ανάγκη που αντιμετωπίζουμε σημαίνει ότι πρέπει να δράσουμε αποφασιστικά με βάση την υπάρχουσα γνώση αλλά και να βελτιωνόμαστε συνεχώς μαθαίνοντας από την εμπειρία που αποκτούμε.

● Ανησυχείτε ότι οι τεχνικές λύσεις που πολλές φορές προτείνονται, μελλοντικά μπορεί να δημιουργήσουν περισσότερα προβλήματα από αυτά που θα λύσουν;

Αν έχουμε ακόμη να εξερευνήσουμε αυτόν τον έναν ωκεανό, είμαι επιφυλακτική σχετικά με τις καθαρά τεχνικές λύσεις. Ο ωκεανός είναι ένα οικοσύστημα, όπως αναγνωρίζεται από την COP 21: είναι ένα πολύπλοκο, ζωντανό σύστημα και κάθε παρέμβαση πρέπει να δοκιμάζεται, να παρακολουθείται και να καθοδηγείται από επιστημονικά τεκμηριωμένες και ηθικές αρχές, όχι από βραχυπρόθεσμα συμφέροντα. Τεχνικές λύσεις όπως το Carbon Dioxide Removal-CDR για παράδειγμα, που έχουν σχεδιαστεί για την απομάκρυνση διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα ή τον ωκεανό, λύσεις όπως η λίπανση των ωκεανών, η αποθήκευση σε βαθιά νερά ή η βύθιση βιομάζας σε μεγάλη κλίμακα, μπορεί να φαίνονται πολλά υποσχόμενες στα χαρτιά, ενέχουν όμως σημαντικές αβεβαιότητες και πιθανούς οικολογικούς κινδύνους. Οι λύσεις αυτές είναι ένα όνειρο που μπορεί να μετατρέψει τη ζωή στη Γη σε εφιάλτη. Μερικές φορές, οι πιο αποτελεσματικές λύσεις είναι κοινωνικές ή πολιτιστικές.

● Καθώς τα νερά των ωκεανών θερμαίνονται, τα κοράλλια σε όλο τον κόσμο εξαφανίζονται ενώ και από την οξίνιση πολλά είδη στρεσάρονται. Γίνονται απεγνωσμένες προσπάθειες για να αποτραπεί η εξαφάνιση αυτών των ζωτικών οικοσυστημάτων. Ποιο είναι το διακύβευμα;

Αυτά τα οικοσυστήματα έχουν πρόσφατα αναγνωριστεί ως οικοσυστήματα σημείων καμπής. Αποτελούν σημαντικές πηγές οικοσυστημικών υπηρεσιών και η εξαφάνισή τους θα στερούσε σημαντικούς οικονομικούς πόρους σε πολλά κράτη. Ο τουρισμός είναι ένας σημαντικός οικονομικός τομέας που θα επηρεαζόταν, όπως και η βιοποικιλότητα που σχετίζεται με αυτά τα ζωντανά συστήματα, καθώς και όλο το σύστημα διατροφής. Επίσης, η προστασία του κλίματος που προσφέρουν στους τοπικούς πληθυσμούς.

● Πέρα από την επιστημονική σας ενασχόληση δραστηριοποιείστε και στην πολιτική για να υπερασπιστείτε τους ωκεανούς. Πόσο αισιόδοξη είστε;

Διατηρώ την αισιοδοξία ότι η δράση είναι ακόμα εφικτή. Οι λύσεις για τους ωκεανούς είναι μακροπρόθεσμες και πρέπει να τις δημιουργήσουμε από κοινού με άλλους ανθρώπους. Ως επιστήμονας, πιστεύω ότι πρέπει να κατανοήσουμε τον κόσμο, αλλά πιστεύω επίσης ότι σήμερα απαιτούνται δράσεις που βασίζονται στη γνώση για να είναι αποτελεσματικές. Πρέπει να εργαστούμε για να πείσουμε τους ανθρώπους και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής για αυτά τα στοιχεία.

Είμαι επίσης αισιόδοξη επειδή βλέπω νέες γενιές να κινητοποιούνται, κυβερνήσεις να ακούνε και τη γνώση να γίνεται πράξη. Ο ωκεανός έχει εξαιρετική ανθεκτικότητα. Αν του δώσουμε μια ευκαιρία, μπορεί να ανακάμψει. Η αισιοδοξία μου έγκειται στο εξής: ότι η ανθρωπότητα αρχίζει επιτέλους να καταλαβαίνει πως η προστασία του ωκεανού δεν είναι επιλογή, αλλά προϋπόθεση για το μέλλον μας. Αυτή είναι η έννοια της δέσμευσής μου για τον ωκεανό.

● «Σκέφτομαι παγκόσμια, δρω τοπικά», είναι το μότο του οικολογικού κινήματος. Θα ήθελα να σας ρωτήσω πόσο εφικτό είναι η επιστημονική κοινότητα να ευαισθητοποιήσει τις τοπικές κοινωνίες ώστε να αλλάξουν συμπεριφορές και οργανωμένα να αναλάβουν δράση για την προστασία των θαλασσών σε τοπικό επίπεδο;

Αυτή είναι μια μεγάλη πρόκληση για τη Διεθνή Πλατφόρμα για τη Βιωσιμότητα των Ωκεανών (IPOS), αυτό είναι που θέλουμε να υλοποιήσουμε: έχουμε εργαστεί για να συν-δημιουργήσουμε ορισμένες λύσεις για τους ωκεανούς με τοπικούς εταίρους, οι οποίες μπορούν να βοηθήσουν να πειστούν τα κράτη να αναλάβουν δράση για τη βιωσιμότητα των ωκεανών. Πιστεύουμε σήμερα ότι τα κράτη αποτελούν το σημείο αναφοράς για συγκεκριμένες δράσεις και αν η πολυμέρεια απαιτείται για τον καθορισμό ενός πλαισίου, τα κράτη συχνά δεν έχουν τη σύνδεση μεταξύ γνώσης και δράσης.

● Κλείνοντας τη συζήτησή μας, θα ήθελα να μοιραστείτε μαζί μας μια εμπειρία σας από τα βάθη των ωκεανών και από τα άγνωστα για μας πλάσματα που ζουν εκεί.

Η πρώτη μου κατάδυση με το υποβρύχιο «Alvin» ήταν μοναδική, καθώς πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια ενός αμερικανικού περίπλου στο East Pacific Rise. Η κατάδυση στην άβυσσο είναι μια ανθρώπινη εμπειρία που σου δίνει τη γεύση της ανακάλυψης. Ξεκινάς από μια ζεστή ατμόσφαιρα και στο τέλος της κατάδυσης -σε βάθος 2.500 μέτρων- φτάνεις σε ένα παγωμένο περιβάλλον. Αλλά αν είσαι τυχερός και φτάσεις στον πυθμένα της θάλασσας κοντά στους «λευκούς καπνιστές» (υδροθερμικές οπές) του East Pacific Rise, θα εκπλαγείς γιατί ανακαλύπτεις αυτό που οι γεωεπιστήμονες έχουν περιγράψει ως τον «Κήπο της Εδέμ». Λευκές καμινάδες επικαλυμμένες με πυκνές αποικίες σκουληκιών, γαρίδων και ψαριών που έχουν προσαρμοστεί στο απόλυτο σκοτάδι και την ακραία πίεση.

Ανάμεσά τους οι, πλέον, διάσημοι γιγάντιοι σκώληκες-σωληνίσκοι, άγνωστοι εκείνη την εποχή, με κόκκινα λοφία που αναδύονται από λευκούς σωλήνες. Μοιάζουν με λουλούδια που ζουν σε ένα τοπίο ηφαιστείων. Η ανακάλυψη αυτού του οικοσυστήματος ήταν απροσδόκητα υπέροχη! Αποκάλυψε έναν νέο τρόπο με τον οποίο μπορεί να υπάρχει ζωή στη Γη, εντελώς ανεξάρτητη από το ηλιακό φως, και μας υπενθύμισε πόσα απομένουν να εξερευνηθούν και να κατανοηθούν στα βάθη του ωκεανού.

Μια άλλη δυνατή εμπειρία συνέβη κατά τη δεκαετία του ’90, όταν ανακάλυψα την ύπαρξη μιας τουριστικής δραστηριότητας στα βαθιά νερά! Ρωσικά υποβρύχια, σε συνεργασία με μια αμερικανική υπηρεσία, πραγματοποιούσαν εκδρομές γύρω από την υδροθερμική πειραματική μας τοποθεσία που βρίσκεται στην κορυφογραμμή του Ατλαντικού! Ημουν πραγματικά αναστατωμένη και δεν πίστευα ότι ήταν δυνατόν! Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία ενός κώδικα δεοντολογίας στο πρόγραμμα interRidge που χρηματοδοτούσαν πολλά διεθνή επιστημονικά ιδρύματα.