Ανακαλύπτοντας τον άγνωστο κόσμο των μυκήτων

Στη χώρα μας από τον Μάιο του 2024 ο Κόκκινος Κατάλογος της Ελλάδας περιλαμβάνει πλέον και τους μύκητες μαζί με τα απειλούμενα προς εξαφάνιση φυτά και τα ζώα, έχοντας αξιολογήσει πάνω από 11.000 είδη. Περίπου το 21,5% των ειδών μυκήτων θεωρούνται απειλούμενα, με το 34,8% εξ αυτών σε κίνδυνο, αναδεικνύοντας έτσι τη σημασία της προστασίας τους. Ωστόσο η πλειονότητα των διάφορων ειδών μυκήτων διεθνώς παραμένει ελάχιστα μελετημένη.

Από τους 250.000 μύκητες που έχουν εντοπιστεί μόνο οι 300 είναι επιβλαβείς για τον άνθρωπο. Εχουν μελετηθεί οι υπόλοιποι; Θα μπορούσε η μελέτη τους να οδηγήσει στη δημιουργία φαρμάκων όπως η πενικιλίνη ή συμπληρωμάτων όπως η μαγιά μπίρας, τα προβιοτικά;

Δυστυχώς η έρευνα έχει επικεντρωθεί κυρίως σε εκείνα με οικονομική αξία, δηλαδή σε είδη που προκαλούν ασθένειες στις καλλιέργειες, που παράγουν τρόφιμα (όπως μανιτάρια και ζύμες) ή σε αυτά που αποδίδουν φαρμακευτικές ουσίες. Ωστόσο η ιστορία αποδεικνύει το τεράστιο δυναμικό τους: η πενικιλίνη παράγεται από μύκητες του γένους Penicilliums spp, ενώ ο Saccharomyces cerevisiae είναι ένας ζυμομύκητας ευρέως γνωστός και χρησιμοποιούμενος σε πολλές βιομηχανικές και διατροφικές εφαρμογές όπως π.χ. την παραγωγή ψωμιού, μπίρας και συμπληρωμάτων.

Πιο πρόσφατα οι μύκητες μας έχουν προσφέρει αντιβιοτικά, αντικαρκινικά φάρμακα, ανοσοκατασταλτικά και υπολιπιδαιμικούς παράγοντες (χαρακτηριστικό παράδειγμα οι στατίνες που προέρχονται από Aspergillus).

Οι μακρομύκητες λοιπόν -γνωστοί ως μανιτάρια-παράγουν βιοδραστικές ουσίες με αντιοξειδωτική – αντιμικροβιακή – αντικαρκινική και ανοσορρυθμιστική δράση. Οι μακρομύκητες στη γεωργία βελτιώνουν την απορρόφηση νερού και θρεπτικών στοιχείων μέσω μυκορριζικών σχηματισμών και ενισχύουν την ανθεκτικότητα των φυτών.

Ορισμένα είδη λειτουργούν ως φυσικά εντομοκτόνα και μειώνουν τη χρήση χημικών. Συμβάλλουν επίσης στην αποδόμηση οργανικής ύλης και στη διάσπαση ρύπων ενισχύοντας την υγεία και τη σταθερότητα των οικοσυστημάτων. Και φυσικά οι μακρομύκητες, τα μανιτάρια δηλαδή, είναι ένα εκλεκτό έδεσμα και αποτελούν πλούσια πηγή πρωτεϊνών, βιταμινών (B και D) και ιχνοστοιχείων, ενώ είναι χαμηλά σε θερμίδες και λίπος.

Οι μύκητες λειτουργούν ως φυσικά φίλτρα καθαρισμού παγιδεύοντας βακτήρια, ιούς και χημικές ουσίες. Μπορούν να αποικοδομήσουν τα φυτοφάρμακα, τα προϊόντα πετρελαίου (όπως οι πετρελαιοκηλίδες) ακόμη και τα πλαστικά. Είδη όπως το Pleurotus ostreatus μπορούν να αφομοιώσουν υδρογονάνθρακες, τα κύρια συστατικά του πετρελαίου. Συγκεκριμένα σε έργα καθαρισμού για τη διάσωση αργού πετρελαίου στο έδαφος έχει χρησιμοποιηθεί το μανιτάρι στρείδι.

Είδη όπως το μυκητιασικό μήλιο μπορεί να λειτουργήσουν ως φυσικό φίλτρο παγιδεύοντας βακτήρια, ιούς, χημικές ουσίες και μολυσμένο νερό. Τέτοιοι μύκητες έχουν δοκιμαστεί για τον καθαρισμό γεωργικών απορροών, λυμάτων και ομβρίων υδάτων και αποκαθιστούν την υγεία του εδάφους. Οι μύκητες διασπούν τις επιβλαβείς ενώσεις και επιστρέφουν θρεπτικά συστατικά στο έδαφος καθιστώντας το ξανά γόνιμο.

Για όλους τους παραπάνω λόγους τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά ινστιτούτα συνεχίζουν να διερευνούν αυτό το κρυμμένο βιοτεχνολογικό δυναμικό των μυκήτων. Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα JoNeF δημιουργεί πλέον έναν πανευρωπαϊκό χάρτη αλλά και βάση δεδομένων γι’ αυτούς τους «αόρατους εργάτες της φύσης», αναδεικνύοντας την καίρια σημασία της διατήρησης της βιοποικιλότητας των μυκήτων, καθώς προστατεύοντας τόσο τα είδη όσο και τα οικοσυστήματά τους διαφυλάσσεται ένα ανεκτίμητο γενετικό απόθεμα.

Η δρ Ελένη Τοπαλίδου, ερευνήτρια (Δασική Παθολογία και Μυκητολογία) στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών του Ελληνικού Οργανισμού ΔΗΜΗΤΡΑ (ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ), και ο Παναγιώτης Μαδέσης, αναπληρωτής καθηγητής (Κυτταρική και Μοριακή Βιολογία) στο Τμήμα Γεωπονίας Φυτικής Παραγωγής και Αγροτικού Περιβάλλοντος στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, εκπροσωπούν την ελληνική συμμετοχή στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα JoNeF (Joint for wild Fungi) που δημιουργεί ένα ευρωπαϊκό δίκτυο για την προστασία των μυκήτων.

Η ελληνική συμμετοχή συμβάλλει στην ανάπτυξη πρωτοκόλλων παρακολούθησης των μακρομυκήτων, στη διεθνή συνεργασία και παράλληλα υποστηρίζει την ενσωμάτωση των μυκήτων στις ευρωπαϊκές πολιτικές βιοποικιλότητας με στόχο τη δημιουργία κοινού πλαισίου και κοινών μεθόδων για την παρακολούθηση της ποικιλότητάς τους στις χώρες της Ευρώπης.

Το Εργο κατέδειξε την έλλειψη ενός κοινού ευρωπαϊκού πλαισίου για τη διατήρηση των μυκήτων και τη συλλογή δεδομένων και παρουσιάζει προτάσεις όπως η ενσωμάτωση των μυκήτων στην ευρωπαϊκή νομοθεσία και τις πολιτικές διατήρησης. Το δίκτυο JoNeF δίνει επίσης έμφαση στη στενότερη σύνδεση μεταξύ επιστήμης και πολιτικής, διασφαλίζοντας τη μεταφορά γνώσης προς τους φορείς λήψης αποφάσεων με αποτελεσματικό τρόπο.