«8.000 χρόνια μπροστά από την εποχή της»

Και όμως υπήρξε. Μια γυναίκα που ήταν αφάνταστα μπροστά από την εποχή της. Η οποία πολύ περισσότερο από έναν αιώνα πριν και για περισσότερες από πέντε δεκαετίες δούλεψε ακάματα για τη χειραφέτηση του ανθρώπου και την ελεύθερη έκφραση, τη γυναικεία αυτοδιάθεση, τους εργατικούς αγώνες και τους διωκόμενους αγωνιστές. Εδωσε χιλιάδες διαλέξεις σε εκατομμύρια ανθρώπους για όλα όσα είναι σχεδόν ακόμη ζητούμενα, όπως είναι ο αγώνας κατά του πολέμου.

Μετατρέποντας τις αντιξοότητες σε εφαλτήριο δράσης η Εμμα Γκόλντμαν άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορία της κοινωνικής δικαιοσύνης και απελευθέρωσης. Γεννημένη το 1869 σε μια φτωχή ρωσοεβραϊκή οικογένεια, ήταν εργάτρια στην Αγία Πετρούπολη όταν μετανάστευσε στα 16 της στις ΗΠΑ για να συνειδητοποιήσει ότι η μοίρα των εργατών είναι κοινή. Καθοριστικό για εκείνη γεγονός στάθηκε η ιδρυτική πράξη της εργατικής Πρωτομαγιάς: η μεγάλη εργατική συγκέντρωση στο Χέιμαρκετ στο Σικάγο με αίτημα την 8ωρη εργασία που μετατράπηκε σε λουτρό αίματος για το οποίο κατηγορήθηκαν αναρχικοί, τέσσερις εκ των οποίων οδηγήθηκαν στην αγχόνη.

«Η φιλοσοφία του αναρχισμού βασίζεται στην καθαρή και αναμφισβήτητη λογική ότι η ελευθερία είναι για τον άνθρωπο εξίσου σημαντική με τον αέρα που αναπνέει, το φως και την τροφή». Εμμα Γκόλντμαν (1869-1940)

Εκτοτε το ανυπότακτο πνεύμα της την οδήγησε στη στράτευσή της στον αναρχικό χώρο, να συμπαραστέκεται σε όλες τις μεγάλες εργατικές απεργίες, να υπερασπίζεται άφοβα τους, αντιμέτωπους με βαριές κατηγορίες, εργάτες, να αποσυνδέει τη γυναικεία χειραφέτηση από το δικαίωμα της ψήφου και την ανάληψη κυβερνητικών αξιωμάτων, να παλεύει κατά των εξοπλισμών και του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, να φυτεύει έναν οικολογικό σπόρο ονομάζοντας το περιοδικό που εξέδιδε Mother Earth-Μάνα Γη, να καταθέτει την απογοήτευσή της για την επανάσταση στη Σοβιετική Ενωση, ήδη από τότε. Κι όλα αυτά κόντρα στην καταπίεση της οικογένειάς της, στους περιορισμούς του φύλου και της τάξης της, στις διώξεις που, εκτός από φυλακίσεις, περιλάμβαναν και την απέλασή της από τις ΗΠΑ…

Μια βαθύτερη γνωριμία με αυτή τη γυναίκα, την εποχή της, τους ανθρώπους των ιδεών, της επανάστασης και τους διώκτες τους προσφέρει η αυτοβιογραφία που εξέδωσε το 1931, εννιά χρόνια πριν από τον θάνατό της. Το περίφημο βιβλίο «Ζώντας τη ζωή μου» εκδόθηκε επιτέλους στα ελληνικά: ένα εκδοτικό εγχείρημα-άθλος που εκτείνεται σε δύο τόμους και περισσότερες από 1.400 σελίδες συνολικά: το έφεραν εις πέρας οι εκδόσεις Βιβλιοπέλαγος, σε μετάφραση Ροζίνας Μπέρκνερ και επιμέλεια Αθηνάς Παντελιά, οι οποίες καταθέτουν και μια αξιόλογη ερευνητική δουλειά δίνοντας στοιχεία για τις αμέτρητες προσωπικότητες που παρελαύνουν από τις σελίδες του βιβλίου.

Μέσα από τα γραπτά της Γκόλντμαν δεν αναδύονται μόνο η προσωπικότητα, οι ιδέες και η εποχή της, αλλά και το πώς η ίδια τα διαμόρφωσε. Και τι δεν έκανε η αναρχική διαπρύσια κήρυκας της ελευθερίας και της κοινωνικής χειραφέτησης. Ανάμεσα σε άλλα είναι η πρώτη που επεδίωξε την ώσμωση μεταξύ των μεταναστών και των Αμερικανών ριζοσπαστών και ουσιαστικά μύησε το αμερικανικό κοινό στη σύγχρονη δραματουργία. Και όχι μόνο: πρωτοστάτησε σε εκστρατεία για τον έλεγχο των γεννήσεων όταν ακόμη και η αναφορά σε αντισυλληπτικά μέτρα ήταν απαγορευμένη. Κι αυτά είναι μερικά μόνο από όσα μας αποκαλύπτει η συζήτησή μας με τη μεταφράστρια του έργου Ροζίνα Μπέρκνερ, με αφορμή την πρόσφατη κυκλοφορία του δεύτερου τόμου της αυτοβιογραφίας της Γκόλντμαν, με την οποία ολοκληρώνεται το έργο.

● Τι σας συνεπήρε στο βιβλίο αυτής της ανεπανάληπτης γυναίκας;

Πρώτα απ’ όλα η προσωπικότητα της γυναίκας. Το πώς αυτό το κορίτσι που φτάνει πιτσιρίκα στην Αμερική κατορθώνει να αυτομορφωθεί, να αποκτήσει τόσα πολλά και διαφορετικά ενδιαφέροντα και τόσο οξεία πολιτική κρίση. Ασχολήθηκε ενεργά και δραστήρια με την εκπαίδευση, την τέχνη και το θέατρο. Οσον αφορά το γυναικείο ζήτημα, πιστεύω ότι η Γκόλντμαν έφερε ουσιαστικά το θέμα της γυναικείας χειραφέτησης στον αναρχικό χώρο και, μάλιστα, το αποσύνδεσε από το αίτημα της εποχής της και το κίνημα των σουφραζετών που ήταν η διεκδίκηση της ψήφου. Υποστήριζε ότι η «παρουσία της γυναίκας στην πολιτική δεν πρόκειται να εξυγιάνει την πολιτική». Ηταν ένα πολύ ανοιχτό πνεύμα και αυτό υπερέβαινε την πολιτική της στράτευση, παρ’ όλο που μέχρι το τέλος της ζωής της ο αναρχισμός, όπως η ίδια τον αντιλαμβανόταν, παρέμεινε το ιδανικό της και το όραμά της. Πάντα όμως συνδεδεμένο με την ελευθερία του ατόμου, της σκέψης και του λόγου.

Κάτι εξίσου σημαντικό ήταν το τσαγανό της. Δεν ήταν από τις ομιλήτριες που χάιδευαν αυτιά, το αντίθετο. Είχε την ικανότητα να απευθύνεται σε πολύ μεγάλες και διαφορετικές ομάδες ανθρώπων χωρίς να αυτοπεριορίζεται. Μίλησε σε υπόγειες στοές ανθρακωρύχων, σε εκκλησίες, σε μεγάλα θέατρα, σε λέσχες, παντού. Η ακτινοβολία της ήταν μεγάλη στις ΗΠΑ τις δύο πρώτες δεκαετίες του 1900 ακόμη και όταν βρισκόταν φυλακή. Δεν είναι τυχαίο ότι ο δημοσιογράφος Γουίλιαμ Μάριον Ρίντι όταν την πρωτοσυναντά για μια συνέντευξη στη συνέχεια γράφει ότι: «Δεν υπάρχει τίποτα στραβό στο ευαγγέλιο της κ. Γκόλντμαν εκτός από ένα πράγμα: είναι 8.000 χρόνια μπροστά από την εποχή της».

● Τι κάνει την αυτοβιογραφία της σημαντική;

Οτι μέσα από την αφήγηση της ζωής της παρουσιάζεται το ιστορικό πανόραμα της εποχής της. Κι επιπλέον κάτι ασυνήθιστο για την εποχή της και για γυναίκα: δεν δίσταζε να αποκαλύψει τις αγωνίες, τις αμφιβολίες, τις αδυναμίες και τις αντιφάσεις της, καθώς πίστευε ότι δεν υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στο προσωπικό και το πολιτικό.

● Η σημασία αυτής της γυναίκας στη διαμόρφωση της εποχής είναι αποκαλυπτική αλλά άγνωστη: θα μας συνοψίσετε τη συμβολή της;

Η Γκόλντμαν φυλακίζεται για μια ομιλία της σε μια μεγάλη συγκέντρωση ανέργων στη Γιούνιον Σκουέαρ στη Νέα Υόρκη, κάτι που φέρνει κοντά της ριζοσπάστες Αμερικανούς υπερασπιστές της ελευθερίας του λόγου και της δίνει τον χρόνο να διαβάσει αμερικανική λογοτεχνία – Θόρο, Γουίτμαν, Τουέιν. Ερχεται έτσι σε επαφή με την κουλτούρα της θετής της πατρίδας.

Οταν αποφυλακίζεται, το 1894, αρχίζει να ξεχωρίζει από τη Γίντις Αριστερά. Αλλο ένα σημαντικό στοιχείο της. Μέχρι τότε οι ριζοσπαστικές ομάδες ήταν περιορισμένες στα στενά εθνικά τους πλαίσια: Ιταλοί, Ρωσοεβραίοι, Γερμανοί κ.λπ. Τα πρώτα χρόνια οι ομιλίες της γίνονταν στα γερμανικά και στα γίντις. Η Γκόλντμαν είναι η πρώτη που κάνει την ώσμωση μεταξύ των ομάδων των μεταναστών και των Αμερικανών ριζοσπαστών.

Το 1895 πηγαίνει στη Βιέννη όπου σπουδάζει νοσηλευτική και μαιευτική. Παρακολουθεί διάλεξη του Φρόιντ, διαβάζει Νίτσε και έρχεται σε επαφή με τους σύγχρονους Ευρωπαίους δραματουργούς οι οποίοι ήταν άγνωστοι στην Αμερική: Στρίντμπεργκ, Ιψεν, Τσέχοφ, Βέντεκιντ κ.λπ. Ετσι ξεκινά η μεγάλη της αγάπη για το θέατρο, που το αντιλαμβάνεται ως γέφυρα που συνδέει το κοινωνικό ριζοσπαστικό κίνημα με ένα ευρύτερο κοινό και το χαρακτηρίζει «τον δυναμίτη που υπονομεύει τις προκαταλήψεις, ταρακουνάει τους πυλώνες της κοινωνίας και προετοιμάζει άντρες και γυναίκες για την οικοδόμηση μιας νέας κοινωνίας». Ουσιαστικά μυεί το αμερικανικό κοινό στη σύγχρονη δραματουργία.

Ως μαία και νοσηλεύτρια έρχεται σε επαφή με τις φτωχές γυναίκες που γεννούν παιδιά χωρίς να έχουν δικαίωμα στην αντισύλληψη ή αναγκάζονται να κάνουν εκτρώσεις θέτοντας σε κίνδυνο τη ζωή τους. Στα τέλη του 19ου-αρχές του 20ού αιώνα, ακόμη και η αναφορά σε αντισυλληπτικά μέτρα ήταν απαγορευμένη. Από κοινού με τη Μάργκαρετ Σάνγκερ ξεκινά την εκστρατεία της για τον έλεγχο των γεννήσεων τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα, κάτι που της στοιχίζει διώξεις και φυλάκιση.

Η Γκόλντμαν παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην εκστρατεία για την ελευθερία του λόγου τη δεκαετία του 1900. Το 1906 εκδίδει το περιοδικό της Mother Earth με διττό στόχο: να υποστηρίζει άφοβα όλα τα προοδευτικά αιτήματα ακόμη και όταν έρχονταν σε αντίθεση με το λαϊκό συναίσθημα και να επιδιώκει τη σύζευξη της επαναστατικής με την καλλιτεχνική δράση.

Εναν χρόνο μετά την εκτέλεση, το 1909, στην Ισπανία, του Ισπανού φιλειρηνιστή αναρχικού και εκπαιδευτικού Φρανσίσκο Φερέρ, η Γκόλντμαν πρωτοστατεί στην ίδρυση της Εταιρείας Φρανσίσκο Φερέρ που δημιουργεί το ομώνυμο Σύγχρονο Σχολείο, στο οποίο για δεκαετίες δίδαξαν σε μια αντιαυταρχική βάση πανεπιστημιακοί και η αφρόκρεμα της αμερικανικής ριζοσπαστικής διανόησης.

Η Γκόλντμαν είναι κατά της εισόδου της Αμερικής στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η δραστήρια αντιπολεμική προπαγάνδα που συνδιοργανώνει με αναρχικούς συντρόφους της αλλά και σημαντική μερίδα των σοσιαλιστών έχει κόστος τη διετή φυλάκισή της (1917-1919) και τη μετέπειτα απέλασή της στην επαναστατημένη Ρωσία.

Παρά τη διαφωνία της με τους μπολσεβίκους αρχικά τους υπερασπίζεται αλλά σταδιακά απογοητεύεται – το αποκορύφωμα είναι η καταστολή της εξέγερσης των ναυτών της Κροστάνδης. Εγκαταλείπει τη Ρωσία και είναι πλέον νομάς: Σουηδία, Γερμανία, Αγγλία, Γαλλία, Καναδάς. Καμιά χώρα δεν τη δέχεται μόνιμα. Ενας λευκός γάμος με έναν Αγγλο σύντροφο της εξασφαλίζει τη βρετανική υπηκοότητα. Καταλήγει στο ψαροχώρι Σεν Τροπέ όπου με χρηματοδότηση φίλων της γράφει την αυτοβιογραφία της…