Και φέτος (το δίμηνο από τα μέσα Μαΐου έως τα μέσα Ιουλίου του 2025) έζησα στην Τήνο. Οι εμπειρίες μου συνοψίζονται σ’ αυτό που λέει ο Νίτσε: η αιώνια επανάληψη του ίδιου. Χρόνια τώρα (δεν μπορώ να υπολογίσω από πότε!) διαμένω επί μεγάλο χρονικό διάστημα στην Τήνο. Αυτό συμβαίνει κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες. Θυμάμαι όμως χαρακτηριστικά ότι τον χειμώνα του 2003 βρέθηκα στην Τήνο και συγκεκριμένα στον Αγιο Φωκά (στα ενοικιαζόμενα δωμάτια του Μαραθιά). Εκεί έμεινα δίπλα-δίπλα με τον Αντώνη Σουρούνη μέχρι το Πάσχα της ίδιας χρονιάς. Από τότε θυμάμαι ότι για να επιβιώσω σ’ αυτό το νησί θα έπρεπε να «κατασκευάσω» τον εαυτό μου!
Εχω ταξιδέψει σε πολλούς τόπους: σε πόλεις και κοινωνίες του κόσμου, αλλά θα πρέπει να ομολογήσω πως η Τήνος (ως «χώρα» κατά τον Πλάτωνα) διαμόρφωσε τις συνθήκες του εσωτερικού εαυτού μου. Δεν θυμάμαι ποιος θεωρητικός της λογοτεχνίας στην εποχή μας υποστηρίζει ότι ενώ η αρχαία τραγωδία (ως λογοτεχνικό είδος) θεματοποιεί τις τραγικές συγκρούσεις του ανθρώπινου είδους, το σύγχρονο αστικό μυθιστόρημα επεξεργάζεται τα «πάθη της ψυχής» (Ντεκάρτ). Εάν υιοθετήσω αυτή τη διάκριση, τότε θα πρέπει να παραδεχτώ ότι η Τήνος αποτέλεσε για μένα τον τόπο, όπου η συνείδησή μου αναζήτησε όψεις και επίπεδα του εσωτερικού εαυτού μου. Αποτελεί το προσωπικό μυθιστόρημά μου.
Τώρα αντιλαμβάνομαι, έπειτα από τριάντα και περισσότερα χρόνια περιοδικών διαμονών στο νησί, πώς και γιατί η Τήνος λειτούργησε απελευθερωτικά για την «κατασκευή του εαυτού μου». Επειδή έχω μαθητεύσει στη φιλοσοφία του Χέγκελ, θα ήθελα να χρησιμοποιήσω τους ερμηνευτικούς όρους του για να κατανοήσω πώς και γιατί η «Τήνος» (σε εισαγωγικά) αποτελεί το προσωπικό μυθιστόρημά μου. Κατά τον Χέγκελ το πνεύμα (Geist) ως η πραγματολογική συνθήκη στην οποία αποτυπώνονται και αποκρυσταλλώνονται οι ανθρώπινες δραστηριότητες (υλικές, πνευματικές και συνειδησιακές) χωρίζεται σε τρεις τύπους (πρόκειται για το υποκειμενικό, το αντικειμενικό και το απόλυτο πνεύμα). Δεν πρόκειται εντός αυτού του αφηγηματικού πλαισίου να επεξηγήσω τους εγελιανούς όρους. Αντιθέτως η επιχειρηματολογική χρήση τους θα με βοηθήσει για να κατανοήσω πόσο βαθιά μέσα μου βρίσκεται η «Τήνος».
Η Τήνος ως γεωγραφικός και ιστορικός τόπος μπορεί να έχει στον εικοστό πρώτο αιώνα καταστεί τουριστικός προορισμός, για μένα όμως αυτή η συνθήκη είναι, προς το παρόν, εμπειρική κατάσταση! Το αντικειμενικό ιστορικό πνεύμα της Τήνου (κατά Χέγκελ) αρθρώνεται ως διαμάχη ανάμεσα στο θεοκρατικό στοιχείο και τη μοντέρνα κοινωνία. Ανάμεσα στην «Παναγία» και τον Χαλεπά. Η διαμάχη αυτή ανάμεσα στο παραδοσιακό θεοκρατικό καθεστώς της «Παναγίας» και στη μοντέρνα συνθήκη θεσμοθέτησης της σύγχρονης κοσμικής κοινωνίας, την οποία εκφράζει η γλυπτική τέχνη του Γιαννούλη Χαλεπά, χρονολογείται από το δεύτερο ήμισυ του δέκατου ενάτου αιώνα. Ωστόσο αυτή η διαμάχη υφίσταται ακόμη και σήμερα (αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα) ζωντανή. Θα έλεγα μάλιστα ότι ολοκληρωτική είναι η επικράτηση του θεοκρατικού στοιχείου.
Ας εξετάσουμε τώρα τι σημαίνει για μένα η Τήνος; Τι σημαίνει η «Τήνος μέσα μου»; Στην εγελιανή γλώσσα το υποκειμενικό πνεύμα της νήσου Τήνου ως ιστορική συνθήκη τοποθετείται στους προηγούμενους αιώνες της Ενετοκρατίας (μετά το έτος 1204) και της οθωμανικής κυριαρχίας (μετά το έτος 1713). Οταν η συνείδηση του τόπου είναι υποανάπτυκτη και δεν λειτουργεί ως αρχή αυτοπροσδιορισμού του τόπου. Η προσωπική βιωματική κατάστασή μου όμως όσον αφορά την Τήνο ως πλατωνική χώρα έχει άλλες όψεις και άλλα επίπεδα. Από τότε που άρχισα να αντιλαμβάνομαι ότι σ’ αυτό το νησί δεν θα ζήσω ως τουρίστας ούτε ως περιηγητής του δέκατου ενάτου αιώνα θα έπρεπε να καταλήξω σε έναν «τρόπο ζωής». Και τελικά τα πράγματα του τόπου με οδήγησαν στις υπαρξιακές συνθήκες του εαυτού μου. Πάλευα και εξακολουθώ να παλεύω με όσα πράγματα με ορίζουν ως εαυτό. Οι συνθήκες κοινωνικοποίησής μου στην Αθήνα (επί χούντας) είχαν σαφέστατες παραδοσιακές αναφορές. Το θεοκρατικό καθεστώς εκείνης της εποχής θεμελίωσε στην Τήνο το ξενοδοχείο Τήνος Beach (περιοχή Κιόνια) ως τόπο διαμονής των πιστών. Η θρησκευτική συνείδηση υπερισχύει της μοντέρνας συνθήκης του Χαλεπά.
Επειτα από χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης έκανα έναν τιτάνιο αγώνα να γίνω μοντέρνος. Να ζήσω στην εποχή μου. Οταν πάλι βρέθηκα στην Τήνο, τα χρόνια που ζούσε εκεί (στο χωριό Τριπόταμος) ο Κορνήλιος Καστοριάδης (πέθανε το 1997), αναβίωσε η διαμάχη ανάμεσα στον θεοκρατισμό και στο μοντέρνο ως εσωτερική σύγκρουση του εσωτερικού εαυτού μου.
Κοντολογίς, όταν λέω «η Τήνος μέσα μου», εννοώ δύο πράγματα: πρώτον, αναφέρομαι στον δικό μου εσωτερικό εαυτό και τις ψυχικές συγκρούσεις μου και, δεύτερον, ενδιαφέρομαι πρωτίστως να κατανοήσουμε όλοι μας ως ελληνική πολιτική και αισθητική κοινωνία πώς και γιατί εγκαταλείψαμε τη μοντέρνα συνθήκη του Γιαννούλη Χαλεπά ως καθολικό τρόπο ζωής στην Ελλάδα.
* Πολιτικός φιλόσοφος
