Τι σημαίνει: Αποτρόπαιο

«Οταν το πρόσωπο του τέρατος πάψει να μας τρομάζει, τότε πρέπει να φοβόμαστε… γιατί αυτό σημαίνει ότι έχουμε αρχίσει να του μοιάζουμε», είχε πει κάποτε ο οξύνους Μάνος Χατζιδάκις και, μ’ αυτό το απόφθεγμα κατά νου, ξανασκέφτηκα τις αντιδράσεις μου στην τρέχουσα ειδησεογραφία, τις δικές μου και άλλων, κι άρχισα να φοβάμαι.

Κοντός ψαλμός αλληλούια: έχουμε συνηθίσει το αποτρόπαιο. Το αποτρόπαιο έχει γίνει μέρος του πνευματικού μας διαιτολογίου, του γνωστικού μας ορίζοντα. Οχι απλώς έχουμε μάθει να ζούμε μ’ αυτό, αλλά εάν ποτέ με κάποιον μαγικό, μεταφυσικό τρόπο το αποτρόπαιο εξαφανιζόταν από τη ζωή μας, θα μας έλειπε. Δεν είν’ έτσι;

Ο Νετανιάχου απεργάζεται την Τελική Λύση για τους Παλαιστίνιους δολοφονώντας δημοσιογράφους με βόμβες και βρέφη με ασιτία. Ο ελέω αμερικανικού λαού δικτάτωρ Τραμπ κατεβάζει στρατό για να ελέγξει τον αστικό πληθυσμό της χώρας του. Η μισή Ελλάδα καίγεται απ’ άκρη σ’ άκρη, αλλά ευτυχώς που είμαστε θωρακισμένοι απέναντι στις πυρκαγιές, όπως είχε δηλώσει στην αρχή της αντιπυρικής περιόδου ο κ. Κεφαλογιάννης, ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, διότι αλλιώς θα καιγόταν ολόκληρη.

Τα ασανσέρ κατακρημνίζονται στα μεγάλα νοσοκομεία του παραπαίοντος ΕΣΥ. Καθημερινά μαθαίνουμε για ακόμα έναν γραβατωμένο αλητάμπουρα του Καθεστώτος που έχει κατακλέψει το σύμπαν, ενώ η ελληνική Δικαιοσύνη παραμένει βουτηγμένη στον βαθύ, ταξικό της λήθαργο. Ο ελληνικός λαός ναι μεν φτωχοποιείται κάθε μέρα που περνάει, υφιστάμενος τη νόμιμη ληστεία των τραπεζιτών και των παρόχων ενέργειας και τροφίμων, πλην όμως την ίδια στιγμή οι περισσότεροι δηλώνουν ευθαρσώς πως θα ψήφιζαν ένα τελειωμένο λαμόγιο, εν γνώσει τους πως θα τους κατάκλεβε, αρκεί να έκανε και τη δουλειά που θα του ανέθετε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, ο καταλληλότερος για πρωθυπουργός, σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις.

Χρειάζονται κι άλλα παραδείγματα; Ολα αυτά είναι μια εντελώς πρόχειρη ανθολογία της κανονικότητας, της φρικαλέας μπαναλιτέ του αποτρόπαιου. Τι είναι όμως αυτό; Το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας λέει πως αποτρόπαιος είναι αυτός που προκαλεί αποστροφή, αισθήματα φρίκης, ο απεχθής, ο απαίσιος, ο ανατριχιαστικός, ο αποκρουστικός. Σκεφτείτε πως αυτό το επίθετο, που τόσο καλά περιγράφει την καθημερινότητά μας και τον μιθριδατισμό που έχουμε αναπτύξει απέναντί της αφομοιώνοντάς την σιγά σιγά, προέρχεται από τη λέξη «αποτροπή», τη συγκράτηση, την παρεμπόδιση μια δυσάρεστης κατάστασης. Το ρήμα «αποτροπιάζομαι» (αισθάνομαι αποτροπιασμό, έντονη απέχθεια και αηδία) σήμαινε στην αρχαιότητα «προσφέρω αποτρεπτική θυσία», στους θεούς εννοείται, ώστε αυτοί να προστατεύσουν τους θνητούς από κάποια μάστιγα. Δεν μπορώ να φανταστώ πόσο φρικαλέα ήταν η ίδια η θυσία για την αποτροπή των δεινών, ώστε να αποκτήσει η λέξη ένα τόσο βαρύ νοηματικό φορτίο.

Πιο κοντά σ’ αυτήν την έννοια είναι ο ορισμός που δίνει ο Δημητράκος στο «Μέγα Λεξικόν Ολης Της Ελληνικής Γλώσσης». «Αποτρόπαιος» λοιπόν είναι, πρώτον, «ο αποτρέπων το κακόν, ιδία επί των αποσοβούντων τας συμφοράς θεών». Παραδείγματα: Ο Αριστοφάνης έλεγε στους «Ορνιθες»: «Απολλον αποτρόπαιε», ενώ ο Ξενοφώντας είχε γράψει «θύοντες τοις αποτροπαίοις και τοις σωτήρσι θεοίς». Ως δεύτερη σημασία του «αποτρόπαιος» αναφέρεται ο «άξιος αποστροφής, απεχθής, βδελυκτός, απαίσιος». Ο Λουκιανός μιλούσε για «αποτρόπαιον θέαμα».

Πώς θα γίνει να βρούμε τα αναγκαία αποτρόπαια -με τη θετική σημασία- μέσα, ώστε να αποτρέψουμε αυτό το «αποτρόπαιον θέαμα» της επικαιρότητας; Πώς θα γίνει να σταματήσουμε να μοιάζουμε με το πρόσωπο του τέρατος;