Γέφυρες σκέψης Τεοντόρ Σάνιν

Μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Τόπος μια ανθολογία κειμένων του Τεοντόρ Σάνιν. Είναι το πρώτο βιβλίο του πολύ σημαντικού μαρξιστή στοχαστή που εκδίδεται στα ελληνικά. Τον πρόλογο ειδικά για την ελληνική έκδοση έγραψε, λίγο πριν πεθάνει, ο Γουσταύο Εστέβα.

Εκ του σύνεγγυς γνωρίσαμε τον Σάνιν τον Απρίλιο του 2019, όταν ήρθε από τη Μόσχα στην Ελλάδα για το συνέδριο «Ρωσική Επανάσταση. Κριτικές προσεγγίσεις σε μια διαρκή πρόκληση», του οποίου και άνοιξε, ως τιμώμενο πρόσωπο, τις εργασίες. Ηταν τότε 89 ετών. Πέθανε λίγους μήνες αργότερα στη Μόσχα, πριν συμπληρώσει τα 90 του χρόνια.

Το έργο του Σάνιν αφορά τη στροφή του Μαρξ την τελευταία περίοδο της ζωής του (1870-1883) προς τις κοινοτιστικές ιδέες των Ναρόντνικων, τον ρόλο των χωρικών στη Ρωσική Επανάσταση και στις αναπτυσσόμενες κοινωνίες και (κατ’ επέκταση) τη θέση που έχουν στις σύγχρονες καπιταλιστικές οικονομίες η οικογενειακή εργασία, η αυτοαπασχόληση, η μαύρη οικονομία και ο άτυπος τομέας.

Ο Σάνιν πήρε προσωπικά μέρος σε πολλά από τα μεγάλα γεγονότα του 20ού αιώνα για τα οποία και μας έδωσε πολύτιμες μαρτυρίες: εκτοπίστηκε στη Σιβηρία, πολέμησε μέσα από τις γραμμές του ισραηλινού στρατού το 1948 και το 1956, πήρε μέρος στα κινήματα του 1968, αποκήρυξε το Ισραήλ το 1973, έζησε από κοντά την περεστρόικα και την κατάρρευση της ΕΣΣΔ.

Αφετηρία για το έργο του Σάνιν, το οποίο ξεκινάει τη δεκαετία του 1960, είναι η (νεο)μαρξιστική κριτική εναντίον των «θεωριών του εκσυγχρονισμού». Εκείνη την εποχή στον παγκόσμιο Νότο, οι αγώνες εναντίον της αποικιοκρατίας βρίσκονταν σε πλήρη εξέλιξη, ενώ οι χώρες που είχαν καταφέρει να κερδίσουν την ανεξαρτησία τους προσπαθούσαν να ξεπεράσουν τις βαριές συνέπειες της αποικιοκρατικής δουλείας και να σπάσουν τα δεσμά της υπανάπτυξης. Καθώς μαινόταν ο Ψυχρός Πόλεμος, οι «θεωρίες του εκσυγχρονισμού» σκιαγραφούσαν μια αναπτυξιακή λύση, καλή για να κρατήσει τις αναπτυσσόμενες χώρες εξαρτημένες στην τροχιά της Δύσης. Οι εν λόγω θεωρίες έβλεπαν την «αναπτυξιακή απογείωση» απολίτικα, μόνο με τεχνικούς και «πολιτιστικούς» όρους, ως επικράτηση της νεωτερικότητας (καπιταλιστικός εκσυγχρονισμός, αγορά, φιλελεύθεροι θεσμοί) επί της παράδοσης (οι χωρικοί και ο κόσμος τους, οι κοινότητες, τα συστήματα τιμής και ντροπής, τα εκτεταμένα δίκτυα της συγγένειας, οι σχέσεις πατρωνίας κ.λπ.).

Σε αυτές τις θεωρίες –επισήμανε η μαρξιστική κριτική–, η ιμπεριαλιστική εκμετάλλευση ή ταξική πάλη και η συγκεκριμένη ιστορική διαμόρφωση των δρώντων υποκειμένων δεν λαμβάνονταν υπόψη. Κατά τους μαρξιστές, ο εν λόγω εκσυγχρονισμός υπό την αιγίδα του ιμπεριαλισμού δεν οδηγούσε παρά σε μια «ανάπτυξη της υπανάπτυξης».

Ο εκσυγχρονισμός, είτε από τα δεξιά είτε από τα αριστερά, πρέσβευε την αποαγροτοποίηση. Η ανάπτυξη αναπότρεπτα θα εξαφάνιζε τους χωρικούς, έστω και αν πρωταγωνιστούσαν εκείνη την εποχή στην ιστορική σκηνή (κινέζικη, βιετναμέζικη και αλγερινή επανάσταση, αγροτικά αντάρτικα κ.λπ.). Ο Σάνιν κατέδειξε την απλοϊκότητα του εκσυγχρονιστικού σχήματος και επί του αγροτικού ζητήματος αλλά και γενικότερα: παλαιότερες δομές αποκτούν νέα περιεχόμενα στις μεταβαλλόμενες συνθήκες, η Ιστορία δεν είναι γραμμική.

Ο Σάνιν έστρεψε τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα στη ρωσική αγροτιά και στους μετασχηματισμούς της την επαναστατική περίοδο 1917-1930. Συνετέλεσε στην επανανακάλυψη του μεγάλου Σοβιετικού αγροτικού οικονομολόγου Α.Β. Τσαγιάνοφ (1888-1937), το έργο του οποίου, εστιασμένο στη μελέτη της οικογενειακής γεωργίας, αποτέλεσε άριστο εργαλείο για την κατανόηση των μετααποικιακών κοινωνιών, που ήταν βασικά αγροτικές και ελάχιστα βιομηχανοποιημένες. Ο Σάνιν αποδίδει στον Τσαγιάνοφ τις έννοιες τις «αποανάπτυξης» και της «ηθικής οικονομίας». Επίσης έδειξε πως στην προεπαναστατική Ρωσία είχαν τεθεί ήδη τα προβλήματα τα οποία αντιμετώπιζαν το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα οι επαναστάτες σε Ασία, Αφρική και Λατινική Αμερική: είναι δυνατόν, σε μια κοινωνία με περιορισμένη ανάπτυξη των καπιταλιστικών παραγωγικών σχέσεων, να επιχειρηθεί με στήριγμα τους παραδοσιακούς θεσμούς κοινοκτημοσύνης απευθείας η μετάβαση στον σοσιαλισμό, παρακάμπτοντας τα καυδιανά δίκρανα του καπιταλισμού; Το ερώτημα είχε απασχολήσει τον Μαρξ τα τελευταία 13 χρόνια της ζωής του, πάνω σε αυτό κατέβαλε μια τεράστια ποσότητα πνευματικής εργασίας και η απάντηση που έδωσε στους φίλους του τους Ναρόντνικους ήταν καταφατική. Ο Μαρξ υποστήριξε πως «δεν πρέπει να μας τρομάζει κάθε τι το αρχαϊκό» και ότι, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, «η ρωσική αγροτική κοινότητα μπορεί να αποτελέσει στήριγμα για τη σοσιαλιστική αναγέννηση της Ρωσίας».

Ο Σάνιν διακρίνει το έργο του Μαρξ σε τρεις περιόδους: ο νεαρός Μαρξ θέτει τις φιλοσοφικές, ανθρωπολογικές και ηθικές βάσεις του κατοπινού έργου του, ο ώριμος Μαρξ μελετάει τον πιο αναπτυγμένο καπιταλισμό της εποχής του και ο όψιμος μετατοπίζει το ενδιαφέρον του στις περιφέρειες του καπιταλισμού, σε σχηματισμούς όπου οι καπιταλιστικές σχέσεις είναι αδύναμες και συνυπάρχουν με άλλους τρόπους παραγωγής, παραδοσιακές δομές κ.λπ.

Με το κείμενο «Εκκεντρες οικονομίες: Μια πολιτική οικονομία των περιθωρίων» (περιλαμβάνεται στην έκδοση), ο Σάνιν εξαγγέλλει ένα μεγαλόπνοο πρόγραμμα: φιλοδοξεί να αξιοποιήσει τα εργαλεία του Τσαγιάνοφ όχι πια μόνο στην ύπαιθρο αλλά και μέσα στις καπιταλιστικές μητροπόλεις – στη μελέτη της άτυπης οικονομίας, της αυτοαπασχόλησης, της οικογενειακής μονάδας παραγωγής/κατανάλωσης κ.α. Στη συζήτησή του με τον Εστέβα διαπιστώνει πως ο σοσιαλισμός έφτασε στο τέλος του γιατί «κατέληξε ισοδύναμο της ανάπτυξης». Από την κριτική του εκσυγχρονισμού περνάει στην αμφισβήτηση της ιδέας της προόδου: δηλαδή της πολλαπλής ανοδικής κίνησης κατά την οποία το αναπόφευκτο, το ορθολογικό και το καλό ταυτίζονται και όλες οι κοινωνίες κινούνται από την ετερογένεια των ανεπαρκειών και των ανορθολογισμών προς το αληθινό, το λογικό και το ομοιόμορφο. Ο Σάνιν τις τελευταίες τρεις-τέσσερις δεκαετίες της ζωής του προσπάθησε, κυρίως μέσω του πανεπιστήμιου που ίδρυσε στη Μόσχα, να στήσει μια γέφυρα ανάμεσα στα πιο αξιόλογα στοιχεία του ρωσικού και σοβιετικού πολιτισμού και τις καλύτερες δημοκρατικές και ανθρωπιστικές παραδόσεις της Δύσης.