Το «σκούντημα» της ψυχολογίας στην οικονομική μας συμπεριφορά

Τελευταίο εγχείρημα ελληνικής μετάφρασης των Liberal Books, ένα εξαιρετικό παγκόσμιο best seller, ένα βιβλίο-τομή για τα συμπεριφορικά οικονομικά (behavioral economics).

Πρόκειται για το «Nudge: Η Τελική Εκδοση – Η Τέχνη τού να Αποφασίζεις Καλύτερα για την Υγεία, τα Οικονομικά και την Ευτυχία σου» με συγγραφείς τους νομπελίστες πανεπιστημιακούς στις ΗΠΑ Thaler Richard και Sunstein Cass.

Το βιβλίο γράφτηκε πρώτη φορά το 2008 και αποτέλεσε τομή στον κλάδο καθώς ονομάστηκαν όλοι εκείνοι οι μηχανισμοί παρώθησης (νυγμοί) που επιλέγουν κυβερνήσεις και θεσμοί ώστε χωρίς την έντονη «πατερναλιστική» τους όψη να συμβάλουν στην αρχιτεκτονική της επιλογής των υποκειμένων, σε έναν κόσμο εντεινόμενης αβεβαιότητας, υπερπληροφόρησης και χαοτικής αταξίας στη λήψη αποφάσεων.

Οι Thaler και Sunstein προχώρησαν σε επικαιροποίηση του βιβλίου δύο φορές (2011 και 2021), αφού πρώτα μεσολάβησαν δύο μεγάλα παγκόσμια γεγονότα που απορρύθμισαν την παραδοσιακή κοινωνική μηχανική της βιοπολιτικής (κρίση του 2008 και πανδημία Covid-19).

Οπως γράφουν και οι ξένοι εκδότες του βιβλίου, «το Nudge, ένα από τα σημαντικότερα βιβλία του 21ου αιώνα, έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αποφασίζουμε για την υγεία, τα οικονομικά και την ευτυχία μας».

Το ελληνικό κοινό πρέπει να γνωρίζει ότι αυτή η έκδοση των Liberal Books (2025) είναι η πλήρως αναθεωρημένη και προσφέρει πληθώρα νέων γνώσεων σχετικά με βιοπολιτική ρύθμιση και απορρύθμιση, καθώς και για την καλά εφαρμοσμένη πλέον συμπεριφορική οικονομική. Η τελευταία αφορά πολλές πτυχές της ανθρώπινης δραστηριότητας (π.χ. διατροφή, κατανάλωση, αποταμίευση, ιατρική περίθαλψη, δωρεά οργάνων). Αλλά εξίσου αφορά και πολλές εκδοχές της κρατικής μέριμνας και πολιτικής (για την κλιματική αλλαγή, τη φορολογική συνείδηση, τη μείωση των τροχαίων κ.λπ.).

Με τα behavioral economics καλύπτεται στην ουσία ένας οικονομικός κλάδος συσχετισμένος με την ηθική σκοτική φιλοσοφία (των Smith, Mandeville κ.ά.) αλλά και των πιο πρόσφατων οικονομικών φιλοσόφων (π.χ. τα animal spirits του Keynes, οι προσεγγίσεις του Galbraith μέχρι και τα νεοκλασικά μοντέλα των Hayek-Friedman).

Οι συγγραφείς του Nudge, οι Thaler και Sunstein, μας θυμίζουν και μας αναλύουν περαιτέρω τις βασικές ανακαλύψεις ερευνών των λίγο προγενέστερών τους βραβευμένων μελετητών στην κοινή επικράτεια ψυχολογίας-οικονομίας (Kahneman, Tversky, Shiller, Akerlof, Shapiro κ.ά.).

Οι «νυγμοί» (nudge) είναι «παρωθήσεις» και «σκουντήματα», δηλαδή «ενεργήματα και γραμμές» που το δημόσιο συμφέρον και οι θεσμικοί του παράγοντες οφείλουν να υιοθετούν και να δίνουν στα οικονομικά υποκείμενα ώστε τα τελευταία να αποφύγουν φαινόμενα μαζικού ανορθολογισμού και στρεβλωτικών αποφάσεων (επιβλαβών για το σύνολο και τα άτομα). Π.χ.: Ολοι μας είμαστε επιρρεπείς σε μεροληψίες, οι οποίες ενδέχεται να μας οδηγήσουν σε κακές αποφάσεις που μας κάνουν φτωχότερους, λιγότερο υγιείς και λιγότερο ευτυχισμένους. Οπως δείχνουν οι Thaler και Sunstein, καμία επιλογή δεν μας παρουσιάζεται ποτέ με ουδέτερο τρόπο, οπότε και οφείλουμε να έχουμε σταθερές και άγκυρες πρόσδεσης σε σχέση με το timing π.χ.

Το τέλος του homo economicus μάς έφερε μπροστά σε μια εντελώς νέα συνθήκη επιλογών, ψηφιακή, άυλη και πολλές φορές ασυνείδητη, μια αρχιτεκτονική ανακυκλώσιμων επιλογών και λήψης αποφάσεων.

Το σκεπτικό πίσω από το Nudge είναι ότι «γνωρίζοντας πώς σκέφτονται οι άνθρωποι, μπορούμε να τους διευκολύνουμε να επιλέξουν αυτό που είναι καλύτερο για τους ίδιους, τις οικογένειές τους και την κοινωνία».

Το μεγάλο στοίχημα των Thaler και Sunstein είναι να περιγράψουν με ακρίβεια το πώς να μας ωθήσουν προς τη σωστή κατεύθυνση, χωρίς ποτέ όμως να περιορίσουν την ελευθερία των επιλογών μας.

Το βιβλίο αυτό συμπληρώνει και αλληλεπιδρά με τα επίσης μεγάλα και σπουδαία βιβλία άλλων συμπεριφοριστών οικονομολόγων και ψυχολόγων και ανοίγει τους ορίζοντες στον χώρο της θεωρίας λήψης αποφάσεων καθώς και στη θεωρία της αρχιτεκτονικής πίσω από τις επιλογές.

Εμπλουτισμένο με αναρίθμητα πρακτικά και κοινά σε όλους παραδείγματα, μας δείχνει ότι είμαστε οι επιλογές μας και πιο συγκεκριμένα «ο σχεδιασμός των επιλογών μας», με βάση τόσο χαρακτηρολογικά μας στοιχεία όσο όμως και με συστημικά δεδομένα που μας περιτριγυρίζουν.

Ενα σύγγραμμα που δεν πρέπει να λείπει από καμιά βιβλιοθήκη των agents and users του διαδικτύου και των επιλογών μας στα δίκτυα.

Τα περιεχόμενά του είναι σαφή όσον αφορά την εξήγηση του φαινομένου των δρώντων παικτών στην αγορά και την οικονομία αλλά και την προσαρμογή τους στο κοινό και δημόσιο «σχήμα» του συμφέροντος των πολλών…

*Behavioral Economist – Strategic Partner TechIns/TechAi

i] Στο κέντρο της Αθήνας χτυπάει κυριολεκτικά η καρδιά της παγκόσμιας βιβλιογραφίας: το άρτια οργανωμένο βιβλιοπωλείο Bookpath μάς συντροφεύει χρόνια τώρα και μας χαρίζει το ξενόγλωσσο επιστημονικό και δοκιμιακό βιβλίο από τους καλύτερους εκδότες διεθνώς. Μερικά δε από τα σπουδαία συγγράμματα μεταφράζονται πλέον και από τον ελληνικό εκδοτικό οίκο του Bookpath (Liberal Books) ώστε να είναι περισσότερο προσιτά και προσβάσιμα στο ελληνικό κοινό.