Υπάρχουν μυθιστορήματα που μας λένε μια θεαματική ιστορία, άλλα μας μεταφέρουν σε συγκλονιστικούς κόσμους, άλλα ακόμη, με κάποιο τρόπο, μιλούν για μας. «Ο υπέροχος Γκάτσμπι», από την άλλη, είναι όλα αυτά μαζί. Οπως κάθε κλασικό έργο, διασχίζει τον χρόνο με μια φαινομενική ελαφρότητα, πάντα επίκαιρος, πάντα ικανός να μας μιλήσει σαν ένας σοφός φίλος. Δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1925, από τον Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ. Είναι ταυτόχρονα μια αστυνομική ιστορία, ένα νουάρ, μια ιστορία αγάπης κι ένα μυθιστόρημα. Ενα έργο τόσο μεγαλειώδες ώστε να διαλύει τα όρια στα λογοτεχνικά είδη, κάνοντας περιττό οποιονδήποτε ορισμό.
Είμαστε καταβυθισμένοι στην πρώτη εικοσαετία του 20ού αιώνα, μια περίοδο ευφορίας και μεταμόρφωσης. Είναι η Αμερική της ποτοαπαγόρευσης, των μεγάλων πάρτι, της τζαζ, της ψευδαίσθησης ότι κάθε όνειρο είναι εφικτό. Οι χοροί, ο πλούτος και η βασανισμένη αγάπη του Γκάτσμπι για την Ντέζι μάς συναρπάζουν σαν ένα παραμύθι. Αλλά σύντομα αρχίζεις να βλέπεις το κενό πίσω από τον πλούτο, τη μοναξιά που κρύβεται ανάμεσα στις σελίδες, τη μελαγχολία στους διαλόγους εκείνων που επιδιώκουν κάτι που ίσως ποτέ δεν υπήρξε στην πραγματικότητα, όπως αυτό το εφήμερο, πέρα από την αποβάθρα. Πίσω από τα εκθαμβωτικά φώτα, πίσω από τα λαμπερά ρούχα και τη λάμψη, μια άλλη ιστορία, αυτή της απογοήτευσης, της μοναξιάς, η αποτυχία των καπιταλιστικών ονείρων που, παρ’ όλες τις εκτυφλωτικές ομορφιές τους, είναι καταδικασμένη να καταρρεύσει.
Ο Γκάτσμπι δεν είναι μόνο ένας άνθρωπος που αγαπά πάρα πολύ, αλλά κάποιος που προσκολλάται απεγνωσμένα σε ένα όνειρο και σε όλα όσα αντιπροσωπεύει γι’ αυτόν. Είναι το έμβλημα της ηθικής ante litteram: ένας βασανισμένος, μελαγχολικός χαρακτήρας, που οδηγείται από έναν ρομαντικό ζήλο, αλλά περιβάλλεται από τη σκιά ενός διφορούμενου παρελθόντος, ενός αυτοδημιούργητου ανθρώπου που πλούτισε με έναν μάλλον ύποπτο τρόπο. Ολόκληρη η ύπαρξή του περιστρέφεται γύρω από μία μόνο επιθυμία: να έχει την Ντέζι, τη μοναδική γυναίκα που αγάπησε και έχασε. Για κείνη έχτισε την Αυτοκρατορία του, γι’ αυτήν ξαναβρήκε τον εαυτό του, γι’ αυτή μεταμορφώθηκε η ίδια του η ζωή σε μια ψευδαίσθηση που είναι περισσότερο φευγαλέα παρά συγκεκριμένη. Είναι ένας από τους πιο ρομαντικούς χαρακτήρες σε ολόκληρη τη λογοτεχνία, και δεν είναι τυχαίο ότι οι όροι Γκάτσμπι και Γκατσμπέσκ έχουν εισέλθει στο φιλολογικό λεξιλόγιο ως συνώνυμα του ιδεαλιστή, του ονειροπόλου, του ελπιδοφόρου, με την πιο τρελή και ακραία έννοια του όρου.
* Από Il Venerdì di Repubblica 5/4/2025
