Ο αναστοχασμός του χρώματος στη ζωγραφική τέχνη

Η ιστορία των εικαστικών τεχνών κατά καιρούς «κατασκευάζει» αισθητικούς κανόνες οι οποίοι αναφέρονται στην εικαστική δημιουργία της εκάστοτε ιστορικο-κοινωνικής συγκυρίας. Σύμφωνα μ’ αυτούς τους κανόνες δομούνται και λειτουργούν οι αισθητικές κοινωνίες σε κάθε εποχή και σε κάθε κοινωνία. Η ιστορική μετάβαση από την κλασική τέχνη στη μοντέρνα τέχνη έχει καταγραφεί ως νέα κοσμοαντίληψη για την ανθρωπότητα. Η μοντέρνα τέχνη ως ιστορική συνθήκη του νέου πνεύματος δημιούργησε την αισθητική κοινωνία του εικοστού αιώνα. Εκτοτε μέχρι τις μέρες μας (στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού πρώτου αιώνα) ζούμε στο επίπεδο των αισθητικών προβληματισμών σε καθεστώς θύελλας και ορμής.

Εκανα αυτή την εισαγωγή, επειδή θέλω να μιλήσω για τη ζωγραφική τέχνη του Θανάση Μακρή και να απαντήσω στα ερωτήματα: ποια θέση κατέχει η ζωγραφική του Μακρή όχι μόνο στην ιστορία της νεοελληνικής τέχνης, αλλά προπάντων στην ιστορική εξέλιξη της παγκόσμιας μοντέρνας τέχνης;

Οσα καταγράφω σ’ αυτό το σύντομο κείμενό μου αισθητικής κρίσης δεν είναι παρά μια κωδικοποίηση απόψεων και θέσεων που απηχούν τις ιδέες της αισθητικής κοινότητας για το δημιουργικό έργο του Μακρή. Η δημιουργική καινοτομία του καλλιτέχνη Μακρή δεν είναι άλλη από τη ζωγραφική χρήση του πρωτογενούς εικαστικού υλικού που ονομάζεται «χρώμα». Οσοι έχουμε μελετήσει και τον Γκέτε (δοκίμιο για τα χρώματα) και τον Βίτγκενσταϊν (μελέτη για τα χρώματα) αντιλαμβανόμαστε ότι ο Μακρής οδηγεί τα «εικαστικά πράγματα» στα όριά τους. Τι θα πει αυτό; Αυτό σημαίνει ότι ο Θανάσης Μακρής στο δημιουργικό ζωγραφικό έργο του αναγορεύει το «χρώμα» και τη χρήση του στον ζωγραφικό πίνακα σε «πρώτη αρχή». Από τις συζητήσεις που έχω κάνει μαζί του δεν προκύπτει ότι γνωρίζει τα θεωρητικά κείμενα περί χρώματος της φιλοσοφικής παράδοσης. Εννοώ τα κείμενα περί χρώματος των Γκέτε και Βίτγκενσταϊν.

Αντιθέτως κάθε φορά που τον συναντάω διαπιστώνω, ότι ο Μακρής κουβαλάει ένα δημιουργικό φορτίο με όλα τα χρώματα της ζωγραφικής τέχνης. Είναι ένας χειρώνακτας (homo faber) του χρώματος. Τον φαντάζομαι κάθε φορά που βρίσκεται μπροστά στον πίνακα που θέλει να χρωματίσει, να τοποθετεί τον εαυτό του στη θέση του υπερανθρώπου (κατά τον Νίτσε). Δηλαδή μπροστά στον λευκό πίνακα ο Μακρής σφύζει από το δημιουργικό πνεύμα ενός τύπου ανθρώπου (του υπερανθρώπου) ο οποίος έχει συμφιλιωθεί με τις εσωτερικές αντιθέσεις του και με τις κοινωνικές αντιφάσεις της εποχής του. Προσθέτω εδώ ότι ο Μακρής παλεύει και με τον εσωτερικό εαυτό του, αλλά και με τον γεμάτο αντιφάσεις κοινωνικό περίγυρό του. Δεν τον ενδιαφέρει να «επινοήσει» μια χρωματική ομοιογένεια του κόσμου μας στον ζωγραφικό πίνακα. Αντιθέτως η δημιουργική του έμπνευση οδηγεί και τον ίδιο και την εικαστική κοινότητα ως κοινωνική ολότητα σε διαδικασίες υπέρβασης των σχέσεων τέχνης και κοινωνίας.

Η αισθητική απόφασή του δεν είναι άλλη από τον αναστοχασμό του χρώματος ως πρώτης εικαστικής ύλης (Αντόρνο). Ο δημιουργός Θανάσης Μακρής μπροστά στην πολιτικο-κοινωνική συνθήκη της ανθρώπινης καταστροφής που ζούμε δεν διαθέτει άλλη μέθοδο λύτρωσης παρά αυτό που ονομάζω «εικαστικό αναστοχασμό του χρώματος».

Εν συνόψει υποστηρίζω δύο «πράγματα». Πρώτον, ο Θανάσης Μακρής ως εικαστικός δημιουργός ανασυγκροτεί την ενδο-ζωγραφική συνθήκη όσον αφορά το χρώμα. Αυτό το κάνει όχι μέσω τεχνικών χρωματικών χειρισμών, αλλά με την επινοητικότητά του να αναγορεύει το χρώμα σε «πρώτη αρχή» της ζωγραφικής τέχνης. Και το δεύτερο σημείο της ερμηνευτικής μου προσέγγισης έχει να κάνει με τις κοινωνικές και τις πολιτικές προεκτάσεις του εικαστικού έργου του Μακρή: Μπορούν η επινοητικότητα του δημιουργού, οι εικαστικές τεχνικές μέθοδοι που χρησιμοποιεί, αλλά προπάντων η ενδο-ζωγραφική θεσμοθέτηση του χρώματος ως «πρώτης αρχής» να «μεταφραστούν» σε κοινωνικο-πολιτικές πράξεις αναδημιουργίας του ανθρώπινου κόσμου; Η εικαστική δημιουργία του Μακρή είναι σε εξέλιξη και σ’ αυτό το ερώτημα θα απαντήσουμε στο μέλλον.

* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Αισθητικής Θεωρίας (Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης/Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης)