Το πρώτο που σκέφτεσαι όταν διαβάζεις τον τίτλο του έργου «Ελεγεία της μνήμης» είναι ότι ασχολείται με την «επιδημία του 21ου αιώνα» όπως έχει χαρακτηριστεί η νευροεκφυλιστική νόσος Αλτσχάιμερ, η κυριότερη μορφή άνοιας που επηρεάζει τη μνήμη, τη σκέψη, τη συμπεριφορά και το συναίσθημα. Ομως ούτε ο σημαντικός, σύγχρονος, Bρετανός θεατρικός συγγραφέας Νικ Πέιν που το έγραψε (Elegy, 2016), ούτε ο Φώτης Μακρής που το σκηνοθετεί, παρουσιάζοντάς το για πρώτη φορά στην Ελλάδα, είχαν μόνο αυτό κατά νου.
Σε ένα κοντινό μέλλον, η Λόρνα που έχει διαγνωστεί με μια εκφυλιστική εγκεφαλική πάθηση και η αγαπημένη της σύζυγος, Κάρι, είναι αντιμέτωπες με ένα δίλημμα, όχι και τόσο απλό. Δεν έχουν να διαλέξουν μόνο ανάμεσα σε μια χειρουργική επέμβαση που θα τη θεραπεύσει και σε έναν αργό, οδυνηρό και ταπεινωτικό θάνατο όπως είναι η προδιαγεγραμμένη πορεία. Οπως τους εξηγεί η Μίριαμ, η γιατρός στο θεραπευτικό κέντρο, η τεχνολογικά προηγμένη θεραπεία συνεπάγεται τη διαγραφή μέρους της μνήμης τής ασθενούς. Μετά την επέμβαση, η Λόρνα δεν θα θυμάται τα κοινά τους χρόνια.
Πίσω από τη σχέση αγάπης αναδύονται μεγαλύτερα ερωτήματα που προσπερνούν την επιστημονική φαντασία, καθώς οι πιθανότητες δεν φαντάζουν και τόσο απίθανες.
Ποιοι είμαστε χωρίς τη μνήμη μας; «Αν χάσω το παρελθόν μου, εξακολουθώ να είμαι εγώ;». Αν κάποιος χάσει τις αναμνήσεις του, παραμένει ο ίδιος άνθρωπος; Ποια είναι η αξία της μνήμης σε μια σχέση αγάπης; Μπορεί η αγάπη να επιβιώσει όταν οι κοινές στιγμές διαγράφονται; Ταυτόχρονα, πέρα από το δέος μπροστά στο όργανο που λέγεται εγκέφαλος, υπάρχουν και τα ερωτήματα που γεννά η πρόοδος της επιστήμης, η ανάπτυξη της τεχνολογίας και τα όριά της: υπάρχει βιοηθική, πόσο μπορεί η επιστήμη να αναμειγνύεται με τον πυρήνα της ανθρώπινης εμπειρίας;
Είναι αυτά τα αγωνιώδη ερωτήματα που βρίσκονται στον πυρήνα του έργου που συζητήσαμε με τον σκηνοθέτη της παράστασης.
Γιατί επιλέξατε το έργο;
Η επιλογή των έργων που ανεβάζουμε στο Studio Μαυρομιχάλη είναι μια επίπονη και δύσκολη διαδικασία. Ουσιαστικά θέτουμε στο τραπέζι το θέμα ή τα θέματα για τα οποία θέλουμε να μιλήσουμε μέσα από την τέχνη μας και μετά αναζητούμε το «όχημα» για να το κάνουμε αυτό. Είτε είναι ένα ήδη γραμμένο θεατρικό έργο, είτε ένα λογοτεχνικό κείμενο, είτε κάποια παραγγελία σε συγγραφέα. Ενα από τα θέματα λοιπόν που μας απασχολεί είναι και το θέμα της βιοηθικής σε συνδυασμό με την αλματώδη πρόοδο της επιστήμης και της τεχνητής νοημοσύνης. Το έργο του Πέιν εξετάζει ακριβώς αυτά τα θέματα. Και το κάνει με έναν τρόπο απόλυτα ανθρωποκεντρικό, παρουσιάζοντας τα διλήμματα που προκύπτουν από τη σχέση ανθρώπου – επιστήμης, προσπαθώντας να μας κάνει να αναρωτηθούμε με ποιους τρόπους μπορούμε αυτήν την έκρηξη των τεχνολογικών επιτευγμάτων να τη χρησιμοποιήσουμε για το καλό της ανθρωπότητας.
Επίσης έχει μεγάλο ενδιαφέρον και η δομή του έργου, που είναι πολύ ερεθιστική τόσο για τον σκηνοθέτη όσο και για τους ηθοποιούς-ενώ παίζει ρόλο και κάτι που δεν μπορώ να αποκαλύψω, γιατί είναι έκπληξη για τον θεατή.
Αν κάποιος χάσει το παρελθόν του, τη μνήμη του, παραμένει ο ίδιος άνθρωπος;
Προφανώς όχι. Το έργο μάλιστα βάζει επιτακτικά την ερώτησή σας. Πολλές φορές αναρωτιέμαι τι είναι αυτά που μας καθορίζουν. Που μας κάνουν το άτομο που είμαστε. Και στην πρώτη θέση πάντα βάζω τις αναμνήσεις μου, το παρελθόν μου. Αυτά είναι που με κάνουν αυτό που είμαι τώρα και αυτά είναι που με «οπλίζουν» να αντιμετωπίζω με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο κάθε κατάσταση που προκύπτει στη ζωή μου. Επομένως, αν χαθεί η μνήμη, το παρελθόν ενός ανθρώπου δεν ξέρω τι θα είναι, αλλά σίγουρα δεν θα είναι ο ίδιος άνθρωπος που ήταν.
Πώς αυτό επιδρά στην αγάπη; Η μνήμη την καθορίζει ή είναι κάτι πέρα από αυτά;
Θα σας απαντήσω με μία ερώτηση. Μπορείτε να αγαπάτε κάποιον αν δεν είναι κομμάτι της μνήμης σας; Η μία ηρωίδα του έργου λέει στη σύντροφό της, όταν επίκειται η επέμβαση που θα αφαιρέσει ένα κομμάτι της μνήμης της, μέσα στο οποίο συμπεριλαμβάνεται και η σύντροφός της, «τι ζωή θα είναι αυτή, χωρίς να θυμάμαι τις βόλτες μας, τους καφέδες που πίναμε, τους καβγάδες μας τι ταινία θα δούμε…». Αυτές όλες οι μικρές και οι μεγάλες στιγμές που ζήσαμε με έναν άνθρωπο είναι αυτές που κάποια στιγμή «χτίσανε» την αγάπη. Χωρίς αυτές, το κτίσμα, καταρρέει…
Μέχρι ποιο σημείο μπορεί να παρέμβει η τεχνολογία στην ανθρώπινη εμπειρία;
Αυτός είναι και ο πυρήνας του έργου του Πέιν. Η τεχνολογία είναι ένα υπέροχο πράγμα που έχει βοηθήσει τη ζωή μας, την έχει κάνει καλύτερη, ανετότερη και μεγαλύτερη σε διάρκεια. Υπάρχει όμως μία κόκκινη γραμμή που δεν πρέπει να την περάσει. Είναι το σημείο στο οποίο η ανθρώπινη βούληση παραμένει κυρίαρχη και αποφασιστική. Αν ξεπεραστεί αυτό το σημείο, η επιστήμη παύει να είναι υπηρέτης του ανθρώπου, γίνεται επιστήμη για την επιστήμη, παραμελεί τις ανάγκες του ανθρώπου, επεμβαίνει πλέον στον πυρήνα της ανθρώπινης εμπειρίας και μετατρέπει το άτομο σε υποχείριό της. Αυτός είναι ο μεγάλος κίνδυνος αλλά και το μεγάλο στοίχημα της ανθρωπότητας. Χωρίς να είμαστε τεχνοφοβικοί, να μπορέσουμε να διατηρήσουμε την επιστήμη στην υπηρεσία του ατόμου και στην υπηρεσία των αναγκών των πολλών.
ℹ️ «Ελεγεία της μνήμης» του Νικ Πέιν | Studio Μαυρομιχάλη (Μαυρομιχάλη 134, Αθήνα, 2106453330) `\ Σάββατο 21.00, Κυριακή 19.00 μέχρι 13 Απριλίου, Εισιτήρια 10-16 €
