…θέλω να κάθομαι μόνος μου στο βράχο μου και να κοιτάζω το σπίτι μου,
μου ’ρχονται πολλές σκέψεις στο μυαλό μου.
Εντάξει είμαι, δεν έχω τίποτε γιατρέ…
Αυτοί λέγουν ότι είμαι τρελός…
τρελοί είναι αυτοί που με φέρανε εδώ…
Απόσπασμα από ιατρική εξέταση «τρελού» εξόριστου στη Μακρόνησο
«Μακρονησος – Οταν η “τρέλα” απέκτησε τοπικό προσδιορισμό»: η τολμηρή σε βάθος, ευαισθησία και ιστορική συνέπεια έρευνα του Δημήτρη Υφαντή, που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Αγρα και βρίσκεται ήδη στις προθήκες των βιβλιοπωλείων, ανοίγει νέο κεφάλαιο στην ιστορία των ανεμοδαρμένων σκηνών που στήθηκαν στο στρατόπεδο της Μακρονήσου. Μόνο που αυτή τη φορά στο κέντρο της έρευνας είναι οι σκηνές όπου ζούσαν όσοι εκδήλωναν «μη φυσιολογικά συμπτώματα και συμπεριφορές κατά την εκτόπισή τους».
Ο Υφαντής μάς προσκαλεί να κατανοήσουμε τη σιωπή που επικράτησε για δεκαετίες σχετικά με τη «μακρονησιώτικη τρέλα» και συγχρόνως, μέσα από τους 586 φακέλους των «τρελών», να ακονίσουμε την ιστορική μνήμη φέροντας στην επιφάνεια ακόμη και τον φόβο που προκαλούσε στην Αριστερά ό,τι ήταν διαφορετικό από το ηρωικό.
Αραγε ποιοι ήταν οι «τρελοί»; Ο Υφαντής έψαξε τις προσωπικές ιστορίες τους, διάβασε τις μαρτυρίες, τα έγγραφα ,τα αρχεία, άκουσε τις φωνές αυτών που παρουσίασαν «μη φυσιολογικά συμπτώματα» και που δεν έμοιαζαν με «τον άνθρωπο από σίδερο» του Βάιντα. Αυτοί που λύγισαν για να αντέξουν. Και μέσα από τη γραφή του ο συγγραφέας κατόρθωσε -χωρίς δραματοποιήσεις- να εξηγήσει τους όρους και τις συνθήκες μέσα στις οποίες συντελέστηκε ένα βιοπολιτικό πείραμα. Ούτε η εξαφάνιση των κτιρίων και των κατασκευών που υπήρχαν στη Μακρόνησο, ούτε «η τάση πλήρους εξαφάνισης στοιχείων και απάλειψης της μνήμης από τη μνήμη της κοινωνίας», όπως γράφει στην εισαγωγή του ο συγγραφέας, μπορούν να μας κάνουν να ξεχάσουμε. «Ως να μην υπήρξε ποτέ η “Μακρόνησος”, ως να μη συνέβη ποτέ το έγκλημα. Ως να μην υπήρξαν ποτέ οι “τρελοί” της». Μιλήσαμε για όλα όσα έζησαν οι Μακρονησιώτες.
● Τι σημαίνει «μακρονησιώτικη τρέλα»;
Μια σειρά συμπτώματα που εκδηλώθηκαν σε εξόριστους πρώτα και κύρια κάτω από τη μεγάλη ψυχολογική πίεση λόγω της οποίας κάποιοι εμφάνισαν έναν ευεργετικό μηχανισμό, για να μην αποδιοργανωθούν πλήρως ως προσωπικότητες. Και αυτό φαίνεται και από τη συνέχεια γιατί όταν άλλαξαν περιβάλλον, μπόρεσαν και ισορρόπησαν. Υπήρχαν και αυτοί που δεν άντεξαν, λιγότεροι σε αριθμό, που πέθαναν στα ψυχιατρεία. Σε αυτό που λέγεται «τρέλα» συμπεριλαμβάνω και τις απόπειρες αυτοκτονίας και τους αυτοτραυματισμούς. Γιατί και από τη διεθνή βιβλιογραφία προκύπτει ότι σε ανάλογες συνθήκες δεν εντοπίζεται ψυχοπαθολογία. Πρόκειται συνήθως για στιγμές απόγνωσης. Δεν μπορούμε να έλθουμε εμείς μετά 30 χρόνια και να κάνουμε διαγνώσεις. Θα ήταν και αντιεπιστημονικό και κουτό. Μένουμε στα συμπτώματα και στη διεθνή βιβλιογραφία από παρόμοιες καταστάσεις, στον Α’ αλλά και στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με βάση αυτά που διαπίστωσαν οι γιατροί οι οποίοι ήταν και θεωρητικοί και κλινικοί και ήταν παρόντες. Τα συμπτώματα που παρουσιάζουν οι στρατιώτες στον Α’ και στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και οι Μακρονησιώτες είναι παρόμοια. Οι Μακρονησιώτες ήταν κάτι σαν αιχμάλωτοι πολέμου.
● Ποιοι είναι οι «τρελοί» της Μακρονήσου;
Αυτοί που έτυχε να είναι οι συγκεκριμένοι άνθρωποι τη συγκεκριμένη στιγμή. Αν ήταν κάποιοι άλλοι άνθρωποι, θα ήταν εκείνοι οι «τρελοί». Οι συγκεκριμένοι στην έρευνα εκφράζουν όλη την οδύνη και τον ψυχικό αγώνα που έδωσαν συνολικά οι Μακρονησιώτες. Απλώς οι συγκεκριμένοι έτυχε να είναι εκείνοι που την εξέφρασαν με τον συγκεκριμένο τρόπο. Δεν έχει να κάνει με τα συγκεκριμένα 600 πρόσωπα της έρευνας. Η οδύνη είναι μία για όλους. Απλώς κάποιοι την εξέφρασαν αλλιώς και άλλοι καθόλου ή με τη σιωπή τους. Η σιωπή είναι και θάνατος εκτός από χρυσό. Δεν μιλούσαν και ήταν σαν να έλεγαν «μη ρωτάς».Ηταν ένα μυστικό που όλοι ξέραμε, αλλά κανείς δεν μίλαγε.
● Ποια ήταν τα ερεθίσματά σου για τη συγγραφή του βιβλίου;
Από τη μία η ιστορία που μπορεί ο καθένας να κουβαλάει από την ευρύτερη οικογένεια. Ανεξάρτητα από το ότι και ο πατέρας μου ήταν Μακρονησιώτης. Από την άλλη, ο χώρος όπου δούλευα, στο 18 Ανω, στη μονάδα απεξάρτησης τοξικομανών στο Δαφνί επί 27 χρόνια. Ωστόσο η αφορμή δόθηκε από το ποίημα του Μανώλη Κορνήλιου «Η Μακρόνησος». Από μικρός είχα πολλά βιβλία για τα νησιά της εξορίας, αλλά είχα και 3 βιβλία για τη Μακρόνησο τα οποία δεν είχα ανοίξει. Λες και κάτι δεν με άφηνε να το κάνω. Και αυτό που κατάλαβα είναι ότι δεν το έκανα γιατί είχα γνωρίσει πολλούς Μακρονησιώτες που με τον τρόπο τους μου έλεγαν «μη ρωτάς». Ωσπου ήλθε ή ώρα. Οι «τρελοί» είναι παντού παρόντες στα 70 βιβλία-μαρτυρίες για τη Μακρόνησο και σε άλλες μαρτυρίες σε συλλογικούς τόμους και εφημερίδες, αλλά παρ’ όλα αυτά δεν έχει γράψει ποτέ κανείς γι’ αυτούς.
● Γιατί;
Ισως υπήρχαν άλλες προτεραιότητες, ίσως και να έπρεπε να δείξουν πόσο δυνατοί, ήρωες και μάρτυρες υπήρξαν. Κάτι που σαφώς αληθεύει. Ηταν και μια άποψη της Αριστεράς να δείξει ότι «είμαστε δυνατοί». Ναι, είμαστε δυνατοί, αλλά είμαστε και άνθρωποι, δεν είμαστε ακλόνητοι. Ο μοναδικός που είχε μια συγκροτημένη αναφορά για το θέμα σε ένα συνέδριο ήταν ο ψυχίατρος Σακελλαρόπουλος.
● Πόσοι ήταν οι «τρελοί»;
Πάλι οι ποιητές μάς δίνουν στοιχεία. Στο ποίημα του Ρίτσου «Α,Β,Γ» αναφέρει 600 «τρελούς». Από τις μαρτυρίες έχω έναν κατάλογο με 500 και πάνω ονόματα, που σημαίνει ότι είναι σωστό το νούμερο που αναφέρει ο ποιητής.
● Ποια χρονική περίοδο αφορά η έρευνα;
Η Μακρόνησος άρχισε να λειτουργεί από τον Μάιο του 1947. Η έρευνα μου ξεκινά από το ’47 και φτάνει μέχρι το 1953, παρότι το στρατόπεδο της Μακρονήσου συνεχίζει να λειτουργεί και μετά αλλά οι συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές. Η μεγάλη μπόρα ήταν από το ’48 μέχρι και τον Αύγουστο του ’50. Από τον Μάρτιο του ’50, που βγήκε ο Πλαστήρας, τα πράγματα άρχισαν να αμβλύνονται. Οσοι είχαν απομείνει από τους πολίτες και δεν είχαν υπογράψει «δήλωση» εκτοπίστηκαν στον Αϊ-Στράτη, οι γυναίκες στο Τρίκερι και οι υπόλοιποι απολύθηκαν ως πάσχοντες.
Η μεγάλη σφαγή στο Α’ Τάγμα, που είναι και η απαρχή της τρέλας, στο «κόκκινο τάγμα» όπως το έλεγαν, εκδηλώθηκε το 1948 όταν η κατάσταση έγινε οριακή στο μέτωπο. Από τις μαρτυρίες που υπάρχουν για το βράδυ της σφαγής, κάθε σκηνή είχε και έναν «τρελό». Και όλα αυτά συνεχίστηκαν με τη χαράδρα του Α’ Τάγματος, το περίφημο «τρελάδικο». Οι περιγραφές είναι συγκλονιστικές.
● Διαβάζοντας το βιβλίο αναρωτιέμαι αν υπήρξαν στιγμές που ένιωθες ότι δεν μπορείς να συνεχίσεις.
Λόγω και του επαγγέλματος ήξερα τους τρόπους αποφόρτισης, χωρίς να σημαίνει αυτό ότι κάποιες στιγμές σε αυτά τα 3,5 χρόνια δεν έπρεπε να κάνω παύσεις. Πριν ξεκινήσω είδα δύο φορές την ταινία «Happy Day». Είναι βασισμένη στο βιβλίο του Φραγκιά, τον «Λοιμό», στο οποίο όμως ούτε ο Φραγκιάς, ούτε ο Βούλγαρης αναφέρουν τη Μακρόνησο. Ουσιαστικά απαντούν και οι δύο με σουρεαλισμό. Γιατί είναι ο μόνος τρόπος που μπορείς ν’ αντιμετωπίσεις αυτήν την τρέλα και τον παραλογισμό του καθεστώτος. Με λογικά επιχειρήματα, όσον αφορά το ψυχικό μέρος, δεν μπορείς να το αντιμετωπίσεις. Πολιτικά το σχέδιο νομίζω ότι εκπορεύτηκε από έξω, γιατί δεν πιστεύω ότι ήταν τόσο έξυπνοι οι ντόπιοι και τόσο καλά διαβασμένοι ώστε να γνωρίζουν τους ψυχικούς μηχανισμούς και να εμπνευστούν Ελληνες αυτό το βιοπολιτικό πείραμα.
● Τι κράτησε ζωντανούς τους Μακρονησιώτες μέσα στη φρίκη;
Ενα από τα λίγα όπλα που είχαν ήταν η αλληλεγγύη και η αλληλοβοήθεια. Μαρτυρίες δείχνουν πώς ο ένας φρόντιζε τον άλλον σε συνθήκες κρίσης. Είχαν ιδεολογία και ένα όραμα ζωής και μπορούσαν να θυμούνται τις παλιές καλές μέρες. Και έκαναν επίσης και κάποια αντίσταση, συνεννοήσεις. Εξόριστοι δεν κοιμόντουσαν το βράδυ στη σκηνή, για να ειδοποιήσουν τους άλλους όταν γινόταν επιδρομή και να μην τους πιάσουν στον ύπνο. Ή στο κουβάλημα της πέτρας φρόντιζαν να μπει κάποιος μπροστά έχοντας αργό βήμα να τρώει όλο το ξύλο, για να μην τρέχουν την ομάδα.
● Mέσα από την έρευνα είδες και το «μαύρο» των βασανιστών που «αναμόρφωναν» τους αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης;
«Οταν θα βγάλετε το θηρίο από μέσα σας, θα έλθετε μαζί μας» λέει ένας βασανιστής σε έναν Μακρονησιώτη. Γιατί το έλεγε αυτό; Xτυπούσαν στο ένστικτο της πείνας, της δίψας, της αγρύπνιας. Γιατί πάντα στον άνθρωπο υπάρχει μια πάλη ανάμεσα στα ένστικτα και στο πολιτισμικό μέρος, τη συνείδηση. Θέλανε να βγάλουν τα ένστικτα στην επιφάνεια, για να τους έχουν δικούς τους. Να γίνουν ζώα. Αυτός ήταν ο ψυχολογικός πόλεμος. Η γνώμη μου, και τη γράφω στο βιβλίο, είναι ότι στη Μακρόνησο δόθηκε μια μάχη ανάμεσα στον πολιτισμό και τη βαρβαρότητα.
