Οταν η Δημοκρατία διώκει την Τέχνη

Θυμάμαι πριν από περίπου σαράντα χρόνια, σ’ ένα νεοκλασικό στο Μαρούσι, με πανύψηλα πεύκα που αγκάλιαζαν ένα σπίτι-μουσείο, καθισμένο τον Γιάννη Τσαρούχη να ζωγραφίζει στο φωτεινό ατελιέ του, έναν χώρο που τόσο αγάπησε, όπως και τη ζωγραφική. Μου έδωσε την τελευταία συνέντευξή του, μετά από πολύ κόπο και με τη μεσολάβηση κοινού γνωστού που εκτιμούσε ιδιαίτερα. Ενώ σ’ όλη τη διάρκεια της καριέρας μου και οι πιο δύσκολες πόρτες άνοιγαν διάπλατα, ο Γιάννης Τσαρούχης δεν είχε το κουράγιο και τον χρόνο για να μ’ αφήσει ν’ ανακαλύψω τον άνθρωπο-μυστήριο.

Εκείνο το απόγευμα, μιλήσαμε για την τέχνη, τον έρωτα, την αυστηρότητά του με τους ανθρώπους. Φαίνεται ότι ένιωσε άνετα από την κουβέντα μας και άρχισε να ζωγραφίζει για να μου χαρίσει μερικά σκίτσα του.

Ακολουθεί ένα μικρό απόσπασμα εκείνης της συζήτησης:

Είστε αυστηρός στις σχέσεις σας με τους ανθρώπους;

Με όλους τους ανθρώπους έχω καλές σχέσεις. Εκλέγω τους φίλους και τους συνεργάτες μου μεταξύ των ανθρώπων που είναι καλοί σε μένα. Πιστεύω στο ρητό που είπε ο Μπετόβεν: «Προστατεύω τον εαυτό μου για να εμποδίσω τους άλλους να κάνουν το κακό. Οι συνεργάτες και οι φίλοι μου πρέπει να είναι αξιοσέβαστοι γιατί αλλιώς πολύ εύκολα μπορεί κανείς να τσακωθεί με τους ανθρώπους». Δεν ζητώ ανθρώπους να σκέφτονται σαν εμένα, αλλά να κάνουν σκέψεις συμπληρωματικές των δικών μου.

Οταν είναι φιλόδοξοι και μαζί σε αντιζηλία μεταξύ τους, δεν μου κάνουν. Αλλά ούτε οι δουλοπρεπείς και οι κόλακες. Τέσσερις αντίθετοι άνθρωποι με διαφορετικές ιδέες μπορούν να κάνουν ένα σύνολο αρμονικό αν τους διευθύνει ένα πνεύμα ενότητας. Μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες του Καρόλου Κουν ήταν οι «Ορνιθες». Ο Χατζηδάκις, ο Κουν, η Ζωζώ Νικολούδη κι εγώ, αν και είμαστε αντίθετοι στις επιδιώξεις, χωρίς πολλές θυσίες του εαυτού μας, δώσαμε ένα αρμονικό σύνολο, που όλος ο κόσμος το αναγνωρίζει. Είναι και ζήτημα τύχης αυτή η σύμπνοια. Αλλά μπορεί κανείς να τη διευθύνει και λογικά.

Στη ζωγραφική ακολουθείτε τη μόδα;

Στη ζωγραφική ψάχνω να βρω την αλήθεια. Δεν ακολουθώ την εκάστοτε μόδα, η οποία είναι πρωτότυπη για τους ανίδεους μόνο. Οι άνθρωποι δεν ξέρουν να κάθονται στο σπίτι τους μόνοι και να σκέφτονται χωρίς να ξέρουν τι κάνει η Ευρώπη και τι είναι. Προσπαθούν να είναι εφάμιλλοι των ευρωπαϊκών. Τι έχουν γνωρίσει οι περισσότεροι από την Ευρώπη; Τα καφενεία της μόνο και την επίσημη διδασκαλία των πανεπιστημίων. Αυτή την Ευρώπη θέλουν να κουβαλήσουν εδώ. Αυτήν έχουν μελετήσει. Το ανώτερο επίπεδο ζωής που υπάρχει εκεί είναι το μόνο πράγμα που μιμούνται, αδιαφορώντας για τα σοβαρά πράγματα που υπάρχουν στην Ευρώπη.

Τι σημαίνει για εσάς έρωτας;

Το τι σημαίνει έρωτας το διατύπωσε καλύτερα από μένα ο Πλάτων και η Διοτίμα του. Ας το διαβάσουν οι ενδιαφερόμενοι.

Πιστεύετε στην ερωτική φιλία;

Υπάρχει ερωτική φιλία που βασίζεται σε μια ανεπαίσθητη ερωτική αντιπάθεια. Είναι αγών ο έρωτας. Αγών επικρατήσεως. Ο καθένας θέλει να εισέλθει στον κύκλο που ανήκει και το ερωτικό του αντικείμενο και θεωρείται ανώτερο από το δικό του. Οταν ένας πλούσιος αγαπάει μια τσιγγάνα, θεωρεί την τάξη της ανώτερη από τη δική του και θέλει να εισέλθει σ’ αυτήν.

Ο έρως είναι μια κοινωνική άνοδος προς μια τάξη όπου ανήκει το αγαπημένο του πρόσωπο. Αλλά η τάξη αυτή δεν είναι πάντα η θεωρούμενη ανώτερη. Μπορεί κανείς ν’ αγαπήσει μια ζητιάνα και να τη θεωρεί ανώτερη.

Λίγο πριν τον αποχαιρετισμό, μου χάρισε κάτι σπάνιο που έρχεται για πρώτη φορά στο φως της δημοσιότητας. Το πρώτο πολιτικό του σκίτσο.

Το 1964, επί κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου, ο Γιάννης Τσαρούχης χρωστούσε στην εφορία ένα μικρό ποσό. Ομως, δεν μπορούσε να το ξεχρεώσει και απευθύνθηκε στο γραφείο του πρωθυπουργού. Ζητούσε επίμονα να δει τον ίδιο τον Γεώργιο Παπανδρέου. Ομως, οι συνεργάτες του, τον παρακάλεσαν να γράψει το αίτημά του, διότι δεν είχε καθόλου χρόνο ο πρόεδρος.

Του έδωσαν ένα χαρτί με το λογότυπο «Ο Πρόεδρος της Κυβερνήσεως» και του είπαν να αναφέρει ό,τι τον απασχολούσε. Ο ευφυής Γιάννης Τσαρούχης ζωγράφισε το αίτημά του με το σχέδιο που βλέπετε. Απεικόνισε τη Δημοκρατία να διώκει την Τέχνη ενώ από κάτω με τον γραφικό του χαρακτήρα σημείωσε: «Προσφέρεται δωρεάν προς αποφυγήν οφειλών με την εφορία».

Το σχέδιο αυτό δεν το δημοσιοποίησα ποτέ, αλλά όταν τον ρώτησα πώς μπορώ να το αξιοποιήσω, μου απάντησε: «Θα ’ρθει η κατάλληλη στιγμή που θα βρει τη θέση του».

Σήμερα έγινε μια σύζευξη του παρελθόντος με το παρόν και με αυτό το σχέδιο αφηγείται τις δυσκολίες μιας ολόκληρης εποχής.