Αθήνα, 32°C
Αθήνα
Αίθριος καιρός
32°C
33.5° 30.4°
4 BF
31%
Θεσσαλονίκη
Αίθριος καιρός
31°C
33.3° 28.5°
2 BF
44%
Πάτρα
Αίθριος καιρός
31°C
33.2° 30.5°
4 BF
43%
Ιωάννινα
Αίθριος καιρός
28°C
27.9° 27.9°
1 BF
54%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
30°C
30.7° 29.9°
4 BF
35%
Βέροια
Αίθριος καιρός
30°C
31.0° 27.9°
2 BF
54%
Κοζάνη
Αίθριος καιρός
27°C
27.4° 26.2°
0 BF
34%
Αγρίνιο
Αίθριος καιρός
32°C
31.8° 31.8°
1 BF
30%
Ηράκλειο
Αίθριος καιρός
29°C
31.5° 27.8°
5 BF
51%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
29°C
29.4° 28.9°
4 BF
44%
Ερμούπολη
Ελαφρές νεφώσεις
27°C
27.4° 25.8°
6 BF
54%
Σκόπελος
Αίθριος καιρός
30°C
29.7° 27.3°
3 BF
48%
Κεφαλονιά
Αίθριος καιρός
27°C
26.9° 26.9°
0 BF
69%
Λάρισα
Αίθριος καιρός
30°C
30.2° 30.1°
0 BF
29%
Λαμία
Αίθριος καιρός
31°C
31.0° 29.5°
1 BF
44%
Ρόδος
Αίθριος καιρός
27°C
33.2° 26.6°
4 BF
77%
Χαλκίδα
Αίθριος καιρός
31°C
33.1° 30.3°
3 BF
24%
Καβάλα
Αίθριος καιρός
29°C
29.3° 28.8°
2 BF
49%
Κατερίνη
Αίθριος καιρός
29°C
30.5° 26.7°
2 BF
64%
Καστοριά
Αίθριος καιρός
26°C
26.1° 26.1°
1 BF
52%
ΜΕΝΟΥ
Τετάρτη, 19 Ιουνίου, 2024
vivlio-epanexetazontas ti dikaiosyni
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
Λία Μελά, Αννα Μπουκουβάλα: Επανεξετάζοντας τη Θεωρία της Δικαιοσύνης, εκδόσεις Νήσος, 2024

Η κοινωνική δικαιοσύνη υπό την προοπτική της αιωνιότητας

Μια βαθιά και διαφωτιστική επανεξέταση της ρολσιανής αντίληψης για την κοινωνική δικαιοσύνη.

Τι είναι η κοινωνική δικαιοσύνη και πώς θα την οικοδομήσουμε; Στον 20ό αιώνα, η πιο αξιοσημείωτη και γόνιμη απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα δόθηκε από τον Αμερικάνο φιλόσοφο Τζον Ρολς στο βιβλίο του «Θεωρία της Δικαιοσύνης» (Οξφόρδη, 1971). Εκεί ο Ρολς προσπαθεί να αναδείξει τη βάση της δικαιοσύνης στην ίση ελευθερία, η οποία οδηγεί, σύμφωνα με τον ίδιο, σε μια σοσιαλδημοκρατική αντίληψη ίσων και ελεύθερων ανθρώπων που πράττουν δημόσια μέσω ακριβοδίκαιων δημοκρατικών θεσμών στο όνομά τους.

Στο πλαίσιο της πεντηκονταετίας από τη δημοσίευση της «Θεωρίας», το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων φιλοξένησε τον Δεκέμβριο του 2021 ένα επιστημονικό συνέδριο με θέμα την επανεξέτασή της. Οι ομιλίες του συνεδρίου έπιασαν από τα κεντρικά θεωρητικά ζητήματα του βιβλίου—όπως «το διακριτό των προσώπων», την κριτική στον ωφελιμισμό, τον διάλογο του Ρολς με τους Ρουσό, Καντ, Χέγκελ, Μαρξ—μέχρι πιο απτά πολιτικά ζητήματα—όπως το πρόβλημα της δικαιολόγησης των δημοκρατικών θεσμών, τη σχέση του κοσμικού κράτους με τη θρησκεία, τον λαϊκισμό, την παγκόσμια και διαγενεακή δικαιοσύνη, κλπ.

Χάρη στη Λία Μελά και την Αννα Μπουκουβάλα, καθηγήτριες στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, αυτά τα δοκίμια εκδόθηκαν με τον τίτλο «Επανεξετάζοντας τη Θεωρία της Δικαιοσύνης» (Νήσος, 2024). Από τον τόμο προκύπτουν τουλάχιστον δύο συμπεράσματα: πρώτο, ότι παρά την ατέρμονη κριτική που έχει υποστεί, η ρολσιανή θεωρία ζει και βασιλεύει• δεύτερο, ότι το βιβλίο του Ρολς έχει πλέον εισέλθει ως κλασικό στην ιστορία της φιλοσοφίας, εφάμιλλο με τον «Λεβιάθαν» του Χομπς και το «Κοινωνικό Συμβόλαιο» του Ρουσό. Οπως εύστοχα παρατήρησε ο Τζερι Κόεν: «Ο Ρολς άδραξε την εποχή του […] στη σκέψη».

Αξίζει να σταθούμε λίγο στην ανθεκτικότητα της ρολσιανής θεωρίας, όπως την επεξεργάζονται οι Μελά και Μπουκουβάλα στην εισαγωγή τους. Εκεί αναφέρονται στην άτυπη συμμαχία μεταμοντερνισμού και νεοφιλελευθερισμού από το 1980 και μετά. Επισημαίνουν το παράδοξο ότι η σημαντικότερη φιλοσοφική υπεράσπιση της σοσιαλδημοκρατίας «εμφανίζεται στην αρχή του τέλους του κοινωνικού κράτους» Αυτά τα δύο—η ανερχόμενη συμμαχία μεταμοντερνισμού/νεοφιλελευθερισμού και ο στοχασμός στην αρχή του τέλους—προφανώς συνδέονται.

Οταν έγραφε τη «Θεωρία», ο Ρολς είχε απόλυτη συναίσθηση ότι το ισχνό μεταπολεμικό κοινωνικό κράτος κινδύνευε και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Φυσικά η «Θεωρία» υπερασπίζεται το κοινωνικό κράτος για την ικανότητά του να προστατεύει την αξία των βασικών ελευθεριών όλων των πολιτών, καθώς και την ισότητα ευκαιριών. Ταυτόχρονα όμως ο Ρολς ισχυρίζεται ότι το κοινωνικό κράτος στον καπιταλισμό, όσο γενναιόδωρο κι αν είναι, επιτρέπει πολλές «ηθικά αυθαίρετες» ανισότητες και δεν εγγυάται την ίση ελευθερία όλων.

Οπως δείχνουν τα δοκίμια του τόμου, λοιπόν, ο Ρολς είχε επίγνωση των συνεπειών της συμμαχίας ανάμεσα στον νεοφιλελευθερισμό και τον μεταμοντερνισμό: o μεν νεοφιλελευθερισμός—δηλαδή η ανεξέλεγκτη επέκταση της αγοράς μετά το 1979—οδηγεί σε μια «κοινωνία των ιδιωτών» όπου τίποτα εκτός από το μονομερές ιδιωτικό συμφέρον δεν μοιάζει να έχει αυταξία• ο δε μεταμοντερνισμός συμπληρώνει αυτή την παθογένεια με την ψευδαίσθηση ότι οι επιστημονικές και ηθικές αξίες είναι κοινωνικά κατασκευασμένες, περιορισμένης εμβέλειας και σίγουρα όχι αντικειμενικές.

Αυτό το κοκτέιλ κυνισμού και «ιδιωτισμού» με τη σειρά του δηλητηριάζει τον αυτοσεβασμό των πολιτών—ιδιαίτερα εκείνων που χάνουν τη μάχη του ανταγωνισμού—και τους εξωθεί σε εγγενώς αντιδημοκρατικές ιδέες, όπως ο ταυτοτικός λαϊκισμός, ο εθνικισμός και κάθε λογής αντίπαλος της ανθρώπινης ελευθερίας.

Τζον Ρολς

Το ρολσιανό αντίδοτο στη μεταμοντέρνα παθογένεια είναι μια επί της αρχής προσήλωση στη δυνατότητα του κάθε προσώπου να ανέλθει πάνω από τις προσωπικές και κοινωνικές του συνθήκες και να δει τον εαυτό του υπό την προοπτική της αιωνιότητας: «Αυτή δεν είναι μια προοπτική από το υπερπέραν […] αλλά μια μορφή σκέψης και συναισθήματος που κάθε ορθολογικό πρόσωπο μπορεί να υιοθετήσει μέσα στον κόσμο. Ετσι μπορεί να ενοποιήσει σε ένα σχήμα όλες τις ατομικές προοπτικές, ανεξάρτητα από τη γενιά [δηλαδή τη χωρική ή χρονική τοποθεσία] στην οποία ανήκει και να καταλήξει με όλους τους άλλους σε κανονιστικές αρχές που όλοι μπορούν να δεχτούν, ο καθένας από τη δική του προοπτική».

Αυτά είναι τα βασικά φιλοσοφικά θεμέλια για την οικοδόμηση μιας «ρεαλιστικής ουτοπίας», όπως την ονόμαζε ο Ρολς, η οποία αυτορρυθμίζεται από την ίδια τη δέσμευση των πολιτών στους δημοκρατικούς θεσμούς της ίσης ελευθερίας. Φυσικά οι Μελά και Μπουκουβάλα έχουν δίκιο ότι «όσο προχωρά η νεοφιλελεύθερη απορρύθμιση και όσο βαθαίνουν και εντείνονται οι ανισότητες, [ο μετριοπαθής εξισωτικός φιλελευθερισμός του Ρολς] εμφανίζεται όλο και πιο ριζοσπαστικός, σχεδόν [μη ρεαλιστικά] ουτοπικός».

Αλλά εδώ ισχύει το ρητό του Μίλτον Φρίντμαν «σκοπός μας είναι να κρατήσουμε ζωντανές ιδέες που σήμερα μοιάζουν ανέφικτες για μελλοντικές εποχές όπου θα γίνουν αναπόφευκτες». Αυτό το ρητό γράφτηκε πριν από εξήντα χρόνια. Σήμερα ο νεοφιλελευθερισμός του Φρίντμαν μοιάζει τόσο αναπόφευκτος όσο έμοιαζε ανέφικτος το 1964. Αλλά δεν ήταν πάντα έτσι, ούτε θα είναι για πάντα έτσι.

Το «Επανεξετάζοντας τη Θεωρία της Δικαιοσύνης» είναι μια βαθιά και διαφωτιστική επανεξέταση της ρολσιανής αντίληψης για την κοινωνική δικαιοσύνη που κρατάει ζωντανές ακριβώς αυτές τις ιδέες που σήμερα μοιάζουν ανέφικτες: κράτος δικαίου με ίσες ελευθερίες και ευκαιρίες για όλους• δημόσια δωρεάν υγεία, παιδεία, κοινωνικές υποδομές• εκδημοκράτιση των σχέσεων εργασίας, παραγωγής και αναπαραγωγής. Ετσι καταδεικνύει ταυτόχρονα ότι η αναλυτική κανονιστική φιλοσοφία στην Ελλάδα έχει ζωηρό παρόν και ευοίωνο μέλλον.

*Αναπληρωτής καθηγητής στην πρακτική φιλοσοφία στο Erasmus University Rotterdam και επισκέπτης καθηγητής στο Edmond & Lily Safra Center for Ethics του Harvard University.

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Η κοινωνική δικαιοσύνη υπό την προοπτική της αιωνιότητας

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας