Το φθινόπωρο του 2023, μια έρευνα για τα δημόσια συστήματα υγείας στον κόσμο κατέτασσε την Ελλάδα στην 32η θέση μεταξύ 87 κρατών. Την ίδια περίοδο ψηφιζόταν νομοσχέδιο στη χώρα μας που παρείχε τη δυνατότητα στους γιατρούς του δημόσιου τομέα να ασκούν ιδιωτικό έργο, πυροδοτώντας αντιδράσεις για το άνοιγμα του δρόμου για τη μεταφορά των ασθενών στον ιδιωτικό τομέα. Στις αρχές του περασμένου μήνα ξεκίνησαν τα απογευματινά χειρουργεία στα ελληνικά δημόσια νοσοκομεία επί νόμιμη πληρωμή, προκαλώντας δυσαρέσκεια για το κόστος.
Αξιοσημείωτο είναι πως όλα αυτά συμβαίνουν σε μια κοινωνία που έχει κανονικοποιήσει μια από τις πιο ηχηρές στρεβλώσεις στο παγκόσμιο πεδίο της υγείας: το «φακελάκι». Μια κοινωνία που θεωρεί δηλαδή αυτονόητες τις παράτυπες πληρωμές σε γιατρούς του Δημοσίου, ενώ παράλληλα απευθύνεται χρόνια και μαζικά σε ιδιώτες γιατρούς και σε ιδιωτικά νοσοκομειακά ιδρύματα.
Ποια είναι η σχέση μας τελικά με τη δημόσια υγεία; Γιατί είμαστε παγκοσμίως πρώτοι όσον αφορά τη δαπάνη της ιδιωτικής υγείας; Γιατί αντιδρούμε σε κάθε μεταρρύθμιση που νομιμοποιεί αυτό που ήδη κάνουμε αντί να απαιτήσουμε νέες πολιτικές υγείας και παιδείας αναλαμβάνοντας την ευθύνη που μας αντιστοιχεί για τις ήδη υπάρχουσες; Εχουμε μια βαθιά ριζωμένη κουλτούρα ιδιωτικής υγείας και παραδόξως την ίδια στιγμή δυσφορούμε και αντιδρούμε με τη θεσμοθέτηση των απογευματινών χειρουργείων, που ιδανικά θα έπρεπε να ήταν δωρεάν έτσι ώστε να είχαν ισότιμη πρόσβαση και οι ευάλωτες κοινωνικά ομάδες.
Δεν θεωρούμε συνεπώς πως είναι δικαίωμά μας να γιατρευτούμε και να εκπαιδευτούμε χωρίς να πληρώσουμε. Δεν πιστεύουμε στους θεσμούς, σε δικαιώματα και υποχρεώσεις. Ισως γιατί ο ρόλος του «κοινωνικοπολιτικού κράτους» έχει εγγραφεί στο ελληνικό ασυνείδητο ως «αντώνυμο» της «πατρίδας».
Προτιμάμε να ζούμε υπο-χρεωμένοι και να πεθαίνουμε σαν «χρεωμένοι άνθρωποι». Γιατί νομιμοποιούμαστε τότε να αντιδρούμε στην ενεργοποίηση των απογευματινών χειρουργείων αφού ποτέ στην πραγματικότητα δεν υπερασπιστήκαμε τον δημόσιο και κοινωνικό χαρακτήρα της δημόσιας υγείας, τη δωρεάν περίθαλψη; Πότε αγωνιστήκαμε για αξιοπρεπείς αμοιβές των δημόσιων γιατρών διεκδικώντας παράλληλα τη διασφάλιση του ανθρωποκεντρικού χαρακτήρα του συστήματος υγείας;
Στην ιστορική ανθρωπολογία το χρέος βρίσκεται στα θεμέλια των πολιτισμών. Δεδομένου πως η έννοια του χρέους είναι άρρητα δεμένη με την έννοια του δώρου, αξίζει να διερευνηθεί ο τρόπος με τους οποίους το «δώρο» ρυθμίζει τη ζωή του χρεωμένου ανθρώπου. Ο Μαουρίτσιο Λατσαράτο στο βιβλίο του «Κατασκευή του χρεωμένου ανθρώπου», υποστήριξε αργότερα πως η θεμελιώδης κοινωνική σχέση που δομεί τον καπιταλισμό είναι το σύστημα του χρέους.
Εδώ και δεκαετίες ολόκληρες οικογένειες χρεώνονται για ένα χειρουργείο, για μια γέννα ή για να στείλουν τα παιδιά τους σε φροντιστήρια, σε ιδιωτικά σχολεία ή στο εξωτερικό.
Γιατί λοιπόν τόση υποκρισία; Ναι, να διαμαρτυρηθούμε, να αντιδράσουμε, να διαδηλώσουμε, να απεργήσουμε ενάντια σε κάθε κυβερνητική απόφαση που καταργεί τα θεμελιώδη δικαιώματά μας: την πραγματικά δωρεάν περίθαλψη και την πραγματικά δωρεάν παιδεία. Προηγουμένως, ωστόσο, ας ρίξουμε μια ευθύβολη ματιά στον καθρέφτη και ας αναρωτηθούμε ποιοι είμαστε και τι κάνουμε. Συμβάλλουμε τόσο όσο και οι κυβερνώντες μας στην αποδυνάμωση του ήδη αποδυναμωμένου ΕΣΥ και έχουμε ευθύνη στη διόγκωση των ανισοτήτων στην υγεία και στην παιδεία. Το σύστημα θα αλλάξει μόνο εάν αλλάξουμε κι εμείς.
Στη χώρα μας, οι baby boomers καθιέρωσαν τις άτυπες πληρωμές για υπηρεσίες υγείας και τις κληροδότησαν στις γενιές που ακολούθησαν – παρά τις προσπάθειες των Μιλένιαλς και της Γενιάς Ζ να ξεφύγει από αυτή τη λογική και πρακτική. Το σύστημα κανονικοποιημένων στρεβλώσεων είχε προλάβει να βγάλει ρίζες και είχε δημιουργήσει ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο είχαν ενσωματωθεί αυτοί οι νέοι κανόνες που συρρικνώνουν τη δυνατότητα νοσηλείας με χρηματοδότηση από το κράτος και τα ασφαλιστικά ταμεία. Οι ανισότητες είχαν προλάβει να ενσωματωθούν θεσμικά σε ανοιχτή συνομιλία με τον ελληνικό ψυχισμό.
Ναι, έχουμε μάθει να πληρώνουμε ή ακόμα και να δωροδοκούμε για κάτι που θα έπρεπε να θεωρείται απλά δεδομένο, όπως στα κράτη που εμπιστεύονται τους θεσμούς τους, δεδομένου πως η δημόσια υγεία έχει μοναδικό σκοπό να καταστήσει τον πληθυσμό υγιέστερο και να μειώσει τις ανισότητες μεταξύ των κοινωνικών ομάδων. Εμείς, αντιθέτως, «γεννάμε» συστήματα που αποτυγχάνουν να διασφαλίζουν τη δίκαιη και καθολική πρόσβαση όλων των πολιτών στις υπηρεσίες που προσφέρουν.
Εχουμε ευθύνη για το πολιτικό υποκείμενο» που επανα-συγκροτείται εν μέσω των αντιφάσεων της ελληνικής μετανεωτερικότητας και κατ’ επέκταση για τις πολιτικές που κυοφορούνται. Ας μην μπερδεύουμε το δώρο της ευγνωμοσύνης με τη δωροδοκία. Το πρώτο δεν είναι πάγιο, αλλά πηγαίο. Ας μη φταίνε πια μόνο οι Αλλοι κι ας αρχίσουμε να καταφεύγουμε σε πραγματικές διεκδικήσεις αντί για κούφιες διαμαρτυρίες και κανονικοποιήσεις στρεβλώσεων.
