Πολλοί έχουν ασχοληθεί και γράψει για τη Σμύρνη. Δικαιολογημένα, αφού εκεί επικεντρώνεται συμβολικά όλος ο καημός για τις χαμένες πατρίδες, για το εθνικό τραύμα της Μικρασιατικής Καταστροφής του 1922. Η νοσταλγία της ζωής της Σμύρνης διαποτίζει έτσι κάθε αφήγηση, λογοτεχνική ή επιστημονική, κάθε σχετικό ντοκιμαντέρ που παράγεται. Δικαιολογημένος και αναπόφευκτος ο εξωραϊσμός της. Οπότε όποιος σήμερα έρχεται να προσθέσει μια ακόμα ψηφίδα στη σχετική βιβλιογραφία έχει να αναμετρηθεί με όλες τις κατά καιρούς «Σμύρνες», λιγότερο ή περισσότερο μεταποιημένες, που έχουν προταθεί.
Ο πολυγραφότατος αρχιτέκτονας και ιστορικός ερευνητής Βασίλης Κολώνας δεν μοιάζει να πτοείται από τους κινδύνους μιας τέτοιας σύγκρισης. Εδώ και περισσότερο από μια εικοσαετία ασχολείται με το αντικείμενο ή συγγενικά του, ερευνώντας συστηματικά τις πηγές, με επιτόπου επισκέψεις και σε αρχεία. Και όσα, τέλος, επιλέγει να αξιολογήσει και να δείξει σε μια τέτοια άρτια έκδοση από κάθε πλευρά είναι σχολαστικά ψαγμένα, απόλυτα τεκμηριωμένα, με ακρίβεια συσχετισμένα με άλλα συναφή στοιχεία.
Το θέμα του Κολώνα είναι η αρχιτεκτονική που παράγεται από την ελληνική κοινότητα της Σμύρνης, κι αυτή διερευνά πολεοδομικά και κτιριακά με συγκροτημένο τρόπο. Συνάμα εξετάζει και την επίδραση αυτής της αρχιτεκτονικής στην ευρύτερη γεωγραφικά περιοχή που επηρεάζει το σημαντικό αυτό αστικό κέντρο. Και τέλος, αναφέρεται στην προσφυγική κατοικία στον ελλαδικό χώρο ως προσαρμογή του ξεριζωμένου πληθυσμού σε νέες πια συνθήκες. Με αυτό τον τρόπο, ο Κολώνας διασυνδέει την ταραγμένη ιστορία ενός τέτοιου μυθικού κόσμου με τα υλικά του κατάλοιπα διαχρονικά, αποφεύγοντας τις παγίδες ενός συναισθηματικού λυγμού.
Η μεγάλη ικανότητα του Κολώνα, που έχει δείξει σε άλλα βιβλία του ώς τώρα, είναι ότι μπορεί να συνθέσει πειστικά στοιχεία πολιτισμικά με στοιχεία αρχιτεκτονικά, τοπικά και υπερτοπικά, όχι με απλή τους παράθεση όπως τόσο συχνά συμβαίνει, αλλά με την πρόθεση να δείξει την αλληλουχία τους – το πιο δύσκολο έργο. Μέσα από μια τέτοια επεξεργασία του υλικού, για να φέρουμε ένα παράδειγμα, κατανοούμε πώς ενέπλεξε η μοίρα τον σπουδαίο αρχιτέκτονα Αριστοτέλη Ζάχο, που είχε τόσα ήδη προσφέρει στην καμένη Θεσσαλονίκη του 1917, στη δημιουργία του ελληνικού πανεπιστημίου στη Σμύρνη, ένα ίδρυμα που δεν πρόλαβε καν να λειτουργήσει πριν την Καταστροφή.
Ετσι για πρώτη φορά εντοπίζονται συγγένειες που ασφαλώς υπάρχουν –αλλά παρέμεναν άγνωστες ή αγνοούνταν– ανάμεσα στα λαμπρά κτίρια της Σμύρνης και σε όσα χτίζονταν στις αρχές του 20ού αιώνα στο κέντρο της Αθήνας στη Belle Époque. Για να το πούμε με γενικότερους όρους, για να φτάσει ο Κολώνας να δείξει τη γνωστή φωτογραφία του κόσμου που χαζεύει τον ελληνικό στόλο στο λιμάνι από την ταράτσα του παραλιακού Sporting Club, έχει προηγούμενα δείξει πώς εξελίχθηκε η δόμηση στην περίφημη προκυμαία της Σμύρνης, αναπαριστάνοντας κτίριο-κτίριο την ιστορία της, με διαδοχικές επεκτάσεις της στεριάς. Ετσι καταλαβαίνουμε καλύτερα τι αισθήματα προκαλούσε εκείνο το θέαμα, μέσα σε ποιο πλαίσιο εκτυλισσόταν η λαμπρή σκηνή.
Πίσω από τα μεμονωμένα γεγονότα, πίσω από τις συμπτώσεις και τις αναπόφευκτες γραφικότητες της ευρωπαϊκής οδού, τις περιγραφές της «ατμόσφαιρας» της τοπικής κοινωνίας με ευρωπαϊκές νταντελωτές τουαλέτες και μελαγχολικά βλέμματα, υπήρχαν τρόποι συμπεριφοράς, σχέδια κοινωνικής ανέλιξης και προόδου. Και αυτά είχαν αποτυπωθεί με σαφήνεια στο χτισμένο περιβάλλον της Σμύρνης της περιόδου 1870-1920. Για να γίνει όμως αυτό κατανοητό, πρέπει κανείς να γνωρίζει άριστα τι συνέβαινε παράλληλα στα γειτονικά μεγάλα αστικά κέντρα, με κορυφαίο δείγμα την Κωνσταντινούπολη αλλά εξίσου παράλληλα στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα της εποχής. Ο Κολώνας, όχι συμπτωματικά, διαθέτει ένα άριστα διαμορφωμένο γνωστικό υπόβαθρο για την ιστορία αυτής της ευρύτερης γεωγραφικής περιφέρειας όπου ανήκει η Σμύρνη: μάρτυρας οι εκτεταμένες έρευνες και οι μοναδικές ώς τώρα δημοσιεύσεις του γι’ αυτά τα κέντρα.
Αυτές τις συνθήκες αναδεικνύει και επεξηγεί η τόσο μεθοδική έρευνα του Κολώνα, για να καταλήξει (αναπόφευκτα) στις φωτογραφίες με τα καμένα υπολείμματα της άλλοτε δόξας της φημισμένης αυτής πόλης. Οχι θρηνώντας, αλλά κατανοώντας τη δύναμη που διέθετε το συλλογικό τότε όραμα για τη Σμύρνη, μιας πολυεθνικής, πολυπολιτισμικής πόλης στην καρδιά της Ανατολής, αψηφώντας όλα τα τότε απειλητικά μηνύματα των «πλησιαζόντων» γεγονότων.
