«Πολλές γυναίκες θύμωσαν με το “Χρυσό σημειωματάριο”. Αυτά που θα πουν οι γυναίκες μεταξύ τους ψιθυρίζοντας στις κουζίνες τους, γκρινιάζοντας και κουτσομπολεύοντας ή αυτά που θα εκφράσουν αδιαμφισβήτητα με τον μαζοχισμό τους συχνά είναι τα τελευταία πράγματα που θα τολμήσουν να πουν φωναχτά – ποτέ δεν μπορείς να ξέρεις αν κάποιος άντρας κρυφακούει. Οι γυναίκες εμφανίζονται δειλές, επειδή υπήρξαν επί πάρα πολύ καιρό σχεδόν σκλάβες»
Το «Χρυσό σημειωματάριο» είναι αναντίρρητα το πιο μεγάλο και φιλόδοξο έργο της Αγγλίδας συγγραφέα Ντόρις Λέσινγκ. Το μεγάλο σε σημασία –και σε όγκο– βιβλίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Διόπτρα σε μετάφραση της Εφης Τσιρώνη. Εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1962 και έκτοτε παραμένει ένα εμβληματικό βιβλίο.
Σε έναν άκρως εξομολογητικό πρόλογο η συγγραφέας «μιλά» για το πνεύμα που διαπνέει το μυθιστόρημα των χιλίων σελίδων. Πρόκειται για την αυθύπαρκτη συμβατική νουβέλα με τον άκρως σαρκαστικό τίτλο «Ελεύθερες γυναίκες» που γράφει η ηρωίδα της, η συγγραφέας Αννα Βουλφ, στο Λονδίνο του 1950, σε τέσσερα σημειωματάρια: το μαύρο (συγγραφική ζωή), το κόκκινο (πολιτικές απόψεις), το κίτρινο (συναισθηματική ζωή) και το μπλε (καθημερινά γεγονότα). Η Αννα και η παλιά της φίλη Μόλι καταλαβαίνουν πολύ καλά ότι οι σύγχρονές τους γυναίκες αντιμετωπίζουν πολλές και διαφορετικού βαθμού δυσκολίες όταν επιλέγουν τον έναν ή τον άλλο ρόλο ελευθερίας. Γοητευτικές και απίστευτα εύστροφες αντιμετωπίζουν με χιούμορ και αναλυτική φιλοσοφική ικανότητα τις προκλήσεις μιας μεταβατικής εποχής που έχει κατάλοιπα από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τις ιδεολογίες, αλλά και τις ερωτικές και κοινωνικές σχέσεις που δεν ανταποκρίνονταν στο ύψος των προσδοκιών τους.
Οι διάλογοι μεταξύ των δύο γυναικών, πραγματικά απολαυστικοί και ανυπόκριτοι, μας μεταφέρουν σε έναν ολοκληρωμένο ορατό κόσμο. Συζητούν τις ερωτικές τους αποτυχίες, τις απιστίες, τα προβλήματά τους ως διαζευγμένες γυναίκες που μεγαλώνουν παιδιά, τις απογοητεύσεις τους ως πρώην κομμουνίστριες που θέλουν ακόμα να τα βάλουν με το σύστημα, την αδυναμία τους να εμπνεύσουν τους απολιτικούς νέους, την περιφρόνησή τους για τη νέα κατάσταση στο υποτίθεται πνευματικό Λονδίνο και, κυρίως, συζητούν ένα κορυφαίο υπαρξιακό ζήτημα για κάθε άνθρωπο: τη δυσκολία να είναι αυτάρκεις.
«Ο Σολ Γκριν, ο άντρας που φθονούσε και διάβρωνε την Αννα, τώρα τη στηρίζει, τη συμβουλεύει, της δίνει το θέμα για το επόμενο βιβλίο της, τις “Ελεύθερες γυναίκες” –ένας ειρωνικός τίτλος– που αρχίζει με τη φράση “Οι δυο γυναίκες ήταν μόνες στο διαμέρισμα στο Λονδίνο”. Και η κτητική και απαιτητική Αννα, που ζήλευε τον Σολ σε σημείο παραφροσύνης, κάνει αυτό που ώς τότε αρνιόταν να κάνει: του δίνει το ωραίο καινούργιο σημειωματάριό της, το Χρυσό σημειωματάριο, χαρίζοντάς του μαζί και το θέμα για το επόμενο βιβλίο του. Το γράφει στην εναρκτήρια φράση: “Σε μια άνυδρη λοφοπλαγιά της Αλγερίας ένας στρατιώτης κοίταζε το φεγγαρόφωτο να λαμπυρίζει στο τουφέκι του”. Στο μύχιο Χρυσό σημειωματάριο, που είναι γραμμένο από τους δυο τους, δεν μπορείς πια να ξεχωρίσεις ανάμεσα σ’ αυτό που είναι ο Σολ και σε αυτό που είναι η Αννα, καθώς και ανάμεσα σ’ αυτούς τους δύο και στους υπόλοιπους στο βιβλίο».
Η Ντόρις Λέσινγκ θεωρούσε πάντα πως κεντρικό θέμα του σπουδαίου έργου της ήταν αυτό της ψυχικής κατάρρευσης που συμβάλλει στην επανεκκίνηση του εαυτού και τον οδηγεί στο να απαλλαγεί από ό,τι ψευδές τον περιβάλλει. Ωστόσο, όπως η ίδια γράφει, το βιβλίο «υποβιβάστηκε», τόσο από υποστηρικτές κριτικούς λογοτεχνίας όσο και από όσους το επέκριναν, ως ένα βιβλίο για τον πόλεμο των φύλων ή διεκδικήθηκε από μερίδα γυναικών της εποχής ως ένα χρήσιμο όπλο στον αγώνα τους. «Εκτοτε βρίσκομαι παρεξηγημένη να αμύνομαι, αφού το τελευταίο πράγμα που ήθελα ήταν να αρνηθώ να στηρίξω τις ομόφυλές μου», εξομολογείται η συγγραφέας, «αυτό το μυθιστόρημα δεν ήταν σάλπισμα του αγώνα για την απελευθέρωση των γυναικών». Περιέγραψε πολλά γυναικεία συναισθήματα επιθετικότητας, εχθρικότητας, απέχθειας και πίκρας. Τα έβαλε στο χαρτί. Προφανώς αυτά που ένας μεγάλος αριθμός σκεφτόταν, αισθανόταν και βίωναν ήρθε σαν μεγάλη έκπληξη. Αμέσως πολλά πανάρχαια όπλα επιστρατεύτηκαν, με τα κυριότερα, ως συνήθως, να προωθούν τα στερεότυπα της «αντρογυναίκας» και της «μίσανδρης».
Διαβάζοντας το «Χρυσό σημειωματάριο» 62 χρόνια μετά την έκδοσή του δεν μπορεί κανείς παρά να υποκλιθεί στο μεγάλο ταλέντο της Ντόρις Λέσινγκ τόσο για τη μοναδική της ικανότητα να καταγράψει με σπουδαία λογοτεχνική ευφυΐα την εποχή εκείνη, όσο και στο να οραματιστεί έναν καλύτερο κόσμο για τις γυναίκες όλου του κόσμου.
