Η ιστορική εξέλιξη της τέχνης κατά την εποχή της νεωτερικότητας έχει συνδεθεί άρρηκτα με τα πρωτοποριακά κινήματα, τα οποία κατέστησαν την ίδια την τέχνη πνευματική έκφραση του καιρού της. Η μοντέρνα τέχνη, όπως ονομάζεται η τέχνη της νεωτερικότητας, διεκδίκησε για τον εαυτό της: να εκφράζει το πνεύμα της εποχής της και να μην ορίζεται ως μορφολογική εκδοχή της παραδοσιακής τέχνης.
Το αίτημα για τη μορφολογική ανανέωση της τέχνης έγινε αναπόσπαστο στοιχείο κάθε δημιουργού, κάθε καλλιτέχνη, ο οποίος αυτοπροσδιορίζεται ως μοντέρνος. Το αισθητικό αυτό αίτημα και η πραγματοποίησή του στην καλλιτεχνική δημιουργία συνιστά [όπως διαβάζουμε στην «Αισθητική Θεωρία» (1970) του Th. W. Adorno] το θεμέλιο να αναπτυχθεί η τέχνη ως η κοινωνική άρνηση της υφιστάμενης κοινωνικής πραγματικότητας.
Η εικαστική δημιουργία του Γιάννη Ψυχοπαίδη εντάσσεται σε μία τέτοιου τύπου λογική της απελευθέρωσης του ανθρώπου. Ο ίδιος, ομότιμος καθηγητής ζωγραφικής σήμερα στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, χαρακτηρίζεται από το έργο του ήδη από τη δεκαετία του 1960 ως μοντερνιστής και στα δύο συγκροτησιακά επίπεδα της τέχνης: και στο επίπεδο του εικαστικού υλικού και της μεθοδολογικής επεξεργασίας του, αλλά και στο επίπεδο του θέματος (του περιεχομένου) των ιδεών. Τα δύο αυτά επίπεδα στο εικαστικό έργο του Ψυχοπαίδη διαπλέκονται κατά τέτοιο τρόπο ώστε να διαμορφώνεται η αισθητική αμφισβήτηση, τόσο ως εικαστική κατασκευή όσο και ως κοινωνική δυναμική.
Με πάνω από εκατό ατομικές εκθέσεις στον ελληνικό και διεθνή καλλιτεχνικό χώρο και πλήθος από συμμετοχές σε μεγάλες θεματικές εκθέσεις σε σημαντικά μουσεία, πινακοθήκες και ιδρύματα ανά τον κόσμο, το καλλιτεχνικό έργο του Ψυχοπαίδη έχει αναγνωριστεί διεθνώς και έχει προβληθεί ήδη από τη δεκαετία του 1970 μέχρι σήμερα ως μία σημαντική καλλιτεχνική μαρτυρία των κριτικών–ρεαλιστικών τάσεων της τέχνης της σύγχρονης πρωτοπορίας.
Ο Ψυχοπαίδης, έχοντας ζήσει χρόνια και έχοντας δημιουργήσει στο Μόναχο, στο Βερολίνο και στις Βρυξέλλες και έχοντας δράσει καλλιτεχνικά στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο –και όχι μόνο–, έχει αναπτύξει με μεγάλο εκφραστικό εύρος την καλλιτεχνική του ιδιοπροσωπία, που παρακολουθεί, συμπλέει και συνδιαμορφώνει τα διεθνή καλλιτεχνικά ρεύματα.
Με αφετηρία αυτές τις εισαγωγικές παρατηρήσεις μπορούμε να προσεγγίσουμε τη δουλειά του καλλιτέχνη όπως αυτή παρουσιάστηκε στην πρόσφατη έκθεσή του με τον τίτλο: «Artist’s books» (1979-2023) στην Ελληνοαμερικανική Ενωση. Την εικαστική επιμέλεια της έκθεσης είχε η ιστορικός τέχνης Λουίζα Καραπιδάκη. Σε αυτή την έκθεση, όπως γράφει ο ίδιος σ’ ένα συνοδευτικό κείμενό του με τον τίτλο «Κατάλοιπα εν ζωή», «ο καλλιτέχνης γίνεται και βιβλιοδέτης κατασκευάζοντας με τα χέρια του τα μοναδικά έργα τέχνης-βιβλία, κι έτσι με τις δύο παράλληλες ιδιότητές του συνθέτει ένα είδος καλλιτεχνικών αρχείων και ημερολογίων».
Κατά τη δική μου ανάγνωση και ερμηνεία αυτής της πρότασης, η οποία εκφέρεται από τον ίδιο τον καλλιτέχνη, συμβαίνουν δύο «πράγματα» (με τη φιλοσοφική έννοια του όρου): πρώτον, ο δημιουργός ως μοντερνιστής πραγματοποιεί ένα ριζοσπαστικό βήμα στη μορφολογική ανανέωση της τέχνης του και, δεύτερον, η επιδίωξή του να γίνει βιβλιοδέτης-βιβλιοκατασκευαστής ισοδυναμεί με την υπαρξιακή αγωνία του να εκφράσει το πνεύμα της εποχής μας στη μικροκλίμακα της λογικής ενός βιβλίου.
Τα ερωτήματα που ανακύπτουν διατυπώνονται ως εξής: γιατί ο Ψυχοπαίδης σ’ αυτή την έκθεσή του επιδιώκει να γίνει «βιβλιοδέτης»; Γιατί, ενώ το συνθετικό εικαστικό έργο του έχει γίνει κτήμα της διεθνούς εικαστικής κοινότητας, επιλέγει να εκθέσει έναν «κρυφό εαυτό του» σε μία βιβλιοδετική μικρο-κλίμακα; Τι σημαίνει ότι η φανταστική εικαστική βιβλιοθήκη του υποστασιοποιεί την αναστοχαστική αγωνία του για το δημιουργικό έργο του που αναζητεί τον καθρέφτη της βιβλιοδετικής μικρο-κλίμακας;
Ολα αυτά τα ερωτήματα που απαριθμώ μπορούν να συμπληρωθούν και με πολλά άλλα που διατύπωσαν όσοι επισκέφτηκαν την έκθεση και υποθέτω ότι έζησαν μια μεγάλη, πολυσύνθετη, μοναδική αισθητική εμπειρία. Η δική μου αρχική αισθητική εμπειρία ήταν η εξής: σκέφτηκα πώς και γιατί ο Γιάννης Ψυχοπαίδης σ’ αυτή την έκθεση δεν κάνει μόνο όπως κάνουν όλοι οι καταξιωμένοι δημιουργοί: να παρουσιάσουν τη νέα, επίκαιρη δουλειά τους; Γιατί επέλεξε να εκθέσει βαθύτερες πτυχές του εαυτού του για τον τρόπο με τον οποίο σκέπτεται και δημιουργεί;
Με την έκθεση αυτή δίνεται μια συνολική απάντηση. Η έκθεση αυτή των χειροποίητων, μοναδικών «βιβλίων» του Ψυχοπαίδη απλώνεται σε ευρύτατη γκάμα μορφολογιών και θεματικών καλλιτεχνικών προτάσεων. Ηδη από τα τέλη του ’70 που ξεκίνησε αυτήν την άτυπη «αρχειοθέτηση» του έργου του, η πορεία αυτής της βιβλιοθηκονομικής πρακτικής παρακολουθεί και αντανακλά τις καλλιτεχνικές μεταλλάξεις, αναζητήσεις, πλαστικές, αλλά και τους θεματικούς προβληματισμούς του δημιουργού. Χρώμα, σχέδιο, κολάζ, χαρακτική, μεταφέρουν σε μικροκλίμακα –όλα τα χρόνια που ακολούθησαν μέχρι σήμερα– τον μικρόκοσμο των μεγάλων ιδεών και τον πλούτο των εμπνεύσεων του συνολικού έργου του Ψυχοπαίδη.
Κάθε φορά διαφορετικές τεχνικές, διαφορετικές διαστάσεις, διαφορετικές μορφές συγκροτούν τελικά τη μεγάλη εικόνα μιας συνεχούς – ασυνεχούς ροής. Την εικόνα μιας μεγάλης ενότητας. Μιας ενότητας που μπορούμε να τη διαιρέσουμε σε θεματικές υποενότητες: την κριτική–λατρευτική σχέση με την κλασική αρχαιότητα και τον αρχαϊκό κόσμο, τη διαλογική σχέση με τη μεγάλη ποίηση και τους δημιουργούς της, τη γόνιμη αναστοχαστική επικοινωνία με την ιστορία της τέχνης, τη ζωντανή αποτύπωση της κοινωνικής και πολιτικής ζωής και των μορφών της φευγαλέας καθημερινότητας, τους αγώνες και τις αγωνίες των ασθενών και οδοιπόρων, των κατατρεγμένων της εποχής μας.
Και βέβαια, κομβικό στοιχείο μέσα στην έκθεση καταλαμβάνει ο κύκλος των 24 έργων «24 βιβλία – 24 γράμματα», μία μοναδική εικαστική κατάθεση από το Α έως το Ω ενός ιδιαίτερου αλφαβήτου που συνοψίζει εικαστικά την ολοκληρωμένη πρόταση μιας νέας γλώσσας. Δηλαδή, την υπαρξιακή ανάγκη, μέσα από τον καθημερινό, ετερόκλητο, πολυδιασπασμένο, ευτελή κόσμο γύρω μας, να συγκροτήσουμε έναν νέο κόσμο δημιουργικής φαντασίας. Εκεί όπου οι αναφορές στον κλασικό κόσμο διαχέονται και συνυπάρχουν μέσα στην αντιφατικότητα του σύγχρονου βίου, πλάθοντας μια νέα σύνθεση των επιμέρους.
Η αρχή της έκθεσης των καλλιτεχνικών βιβλίων του Ψυχοπαίδη –και ίσως και το βαθύτερο πνεύμα της– σηματοδοτείται από τον κύκλο των μαυρόασπρων σχεδίων της «Αυτοβιογραφίας» του (1978). Πρόκειται για ανακατασκευή των επιλεγμένων από την Εθνική Πινακοθήκη έργων της νεοελληνικής ζωγραφικής –από τη γέννηση του νέου ελληνισμού μέχρι σήμερα– που καταγράφουν και αναπαράγουν με ελεύθερο σχέδιο τη γραμμική πορεία της νεοελληνικής τέχνης όπως αυτή αποτυπώνεται στον επίσημο κατάλογο της Εθνικής Πινακοθήκης. Ο Ψυχοπαίδης ξανα-ζωγραφίζει τα 28 έργα του καταλόγου –αυτή την «επίσημη» θεσμική ανάγνωση της ιστορίας της ελληνικής τέχνης– και διερωτώμενος σχολιάζει την εγκυρότητα των θεσμικών επιλογών ενός έγκριτου Εθνικού Ιδρύματος και θέτει υπό κρίση και ερώτηση και τη γραμμική(;) εξέλιξη της ιστορίας της τέχνης και τους θεσμικούς παράγοντες που την καθιερώνουν. Τελικά, ο δημιουργός μέσω της «Αυτοβιογραφίας» του αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως απόσταγμα μιας καλλιτεχνικής παράδοσης, της οποίας ο ίδιος είναι μαζί κριτικός νους, βιογράφος και αυτοβιογραφούμενος.
Και η ύστερη αισθητική εμπειρία μου καταγράφεται ως εξής: Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης ως βιβλιοδέτης μού θύμισε τον Theodor W. Adorno ως δοκιμιογράφο! Οπως ο Adorno συνέγραφε τα συστηματικά έργα του, στο ενδιάμεσο διάστημα της πνευματικής δημιουργίας του κατέγραφε σημειώσεις, σχόλια και παρατηρήσεις χωρίς καμία επιστημολογική αξίωση μετα-επιπέδου. Εγραφε και μιλούσε στα δοκίμιά του για τα ίδια πράγματα που έγραφε και μιλούσε στα συστηματικά έργα του και τις πραγματείες του. Την ίδια μεθοδολογία έκθεσης (Darstellung) συστηματικής δημιουργίας και δοκιμιακής «μετάφρασης» εντοπίζουμε και στην περίπτωση του Γιάννη Ψυχοπαίδη.
Θέτω όμως και ακόμη ένα ερώτημα: πώς και γιατί η βιβλιοδετική «μετάφραση» που κάνει ο Ψυχοπαίδης στο συνθετικό δημιουργικό έργο του μάς οδηγεί στη μείζονα πραγματολογική συνθήκη της ανανέωσης της τέχνης στην εποχή μας; Με άλλα λόγια, υποστηρίζω, ότι η βιβλιοδετική μικροκλίμακα του Γιάννη Ψυχοπαίδη συνιστά, εκ των πραγμάτων, όχι μόνο μία αναστοχαστική μέθοδο για να σκεφτούμε τον κόσμο, αλλά και μία μέθοδο να «κατασκευάσουμε» την ανθρώπινη κοινωνία με μέτρο και κανόνα τον ίδιο τον άνθρωπο. Δηλαδή το ανθρώπινο μέτρο καθίσταται η εικαστική συνθήκη. Συμπερασματικά: ο Γιάννης Ψυχοπαίδης με την πρόσφατη έκθεσή του (με τους όρους του στοχαστικού και εικαστικού προβληματισμού του) μας αφήνει «κατάλοιπα εν ζωή» ενώ ο ίδιος έχει «κατασκευάσει» την εικαστική βιβλιοθήκη του. Δηλαδή, πώς θα πορευθεί η μοντέρνα τέχνη και η σύγχρονη κοινωνία μας με οδοδείκτες την εικαστική αυτογνωσία και το ανθρώπινο κοσμοείδωλο που φτιάχνει την απελευθέρωση του ανθρώπου στις σκοτεινές, βάρβαρες συνθήκες της εποχής μας.
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Αισθητικής Θεωρίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
