Στα μέσα του Δεκέμβρη του 2023, οι προσδοκίες των πολιτών για την πορεία της χώρας το 2024 εμφανίστηκαν να είναι χαμηλές σύμφωνα με δημοσκόπηση της Opinion Poll. Συγκεκριμένα μόνο το 31,8% των ερωτηθέντων δήλωσε μεγάλη ή αρκετή αισιοδοξία για την επόμενη χρονιά. Τον περασμένο Νοέμβριο η πανελλαδική έρευνα της Metron Analysis εξέτασε την εμπιστοσύνη των πολιτών απέναντι στο πολιτικό σύστημα και στους θεσμούς με στόχο να διερευνήσει τις προσδοκίες του. Η δημοσκόπηση, που πραγματοποιήθηκε για λογαριασμό του Κύκλου Ιδεών, κατέληξε στη διαπίστωση δυσαναλογίας κοινωνικών απαιτήσεων με επεξεργασμένες και αποδεκτές πολιτικές λύσεις.
Συμπέρασμα; Οι Ελληνες δεν προσδοκούν πολλά για αυτή τη χρονιά, που θεωρείται συνέχεια μιας περιόδου πολυ-κρίσεων. Ακόμα και οι προσδοκίες για το τι θα πρέπει να προσφέρει η ζωή και τι μπορεί κανείς να επιτύχει στη ζωή -έγραφε ο Καρλ Πόπερ- είναι κατά βάση φιλοσοφικές αντιλήψεις για τη ζωή.
Θέλετε να ανατρέξουμε στις μήτρες των προσδοκιών μας; Μέσα από τις μελέτες της κοινωνικής ψυχολογίας γνωρίζουμε την κανονιστική κοινωνική επιρροή, δηλαδή την τάση των ανθρώπων να υιοθετούν τη θέση της πλειονότητας για να αισθάνονται αποδεκτοί, κανονικοί και αρεστοί. Το κοινωνικό περιβάλλον επηρεάζει την ανθρώπινη συμπεριφορά -σημειώνει ο Αλμπερτ Μπαντούρα- μέσα από την κοινωνική μάθηση. Τα άτομα έχουν δηλαδή την τάση να ταυτίζονται με τις θέσεις της πλειονότητας, αγνοώντας ακόμα τη στιγμή της γένεσης αυτών των θέσεων.
Οι προσδοκίες μας μοιάζουν να μικραίνουν μέρα με τη μέρα γιατί σχετίζονται με την καχυποψία απέναντι στους θεσμούς και την οργανωμένη πολιτική εκπροσώπηση, τις κοινωνικοπολιτικές κρίσεις, τον κοινωνικό διχασμό, απομαγεύσεις, απώλειες, φαντασιώσεις, πεποιθήσεις, εικόνα εαυτού. Βιώνουμε δηλαδή τη ματαίωση των προσδοκιών μας από το πολιτικό σύστημα, τον μηχανισμό που κατά το κοινωνικό μας συμβόλαιο έχει αναλάβει να μας προστατεύει και να εξασφαλίζει την προβολή μας στο μέλλον.
Ναι, είναι γεγονός, δεν μας είναι εύκολο να προβάλουμε τους εαυτούς μας στο μέλλον. Το ερώτημα είναι πώς αυτές οι πλέον φτωχές προσδοκίες -που θα τις προσδιορίζαμε ως πολιτισμικές και κοινωνικές- επηρεάζουν τις επιλογές μας και κατά πόσο οι επιθυμίες και οι απομαγεύσεις επιδρούν πάνω στις προσωπικές μας προσδοκίες. Αν λάβουμε υπόψη πως η ευτυχία μοιάζει να έχει πάψει να είναι ένα προσωπικά βιωμένο ανθρώπινο συναίσθημα και έχει εκτραπεί σε ποσοτικοποιημένο κριτήριο αποτίμησης μιας επιτυχημένης ή αποτυχημένης ζωής, τότε βιώνουμε αναπόδραστα μια σύγχυση ανάμεσα σε εκείνα που πραγματικά προσμένουμε και σε εκείνα που μας έχουν αναγκάσει να περιμένουμε.
Παράλληλα αρκετοί δυσκολεύονται να απαλλαγούν απ’ την ιδέα ότι προσδοκώντας κάτι να συμβεί, θα το κάνουν να συμβεί. Πρόκειται για τη «μαγική σκέψη» την οποία είχε εντοπίσει ο αναπτυξιακός ψυχολόγος Ζαν Πιαζέ στα μικρά παιδιά. Μόνο που, όπως προκύπτει από την κλινική εμπειρία και μεταγενέστερες μελέτες, αρκετοί ενήλικες, φυσιολογικοί ενήλικες, συνεχίζουν να βιώνουν διάφορες εκδοχές μαγικής σκέψης. Οι προσδοκίες ανάμεσα σε ανθρώπους συχνά βασίζονται σε ένα άρρητο κοινωνικό συμβόλαιο και εμπεριέχουν την ελπίδα πως θα ικανοποιηθούν, ακόμα και όταν είναι ανεδαφικές.
Εχετε σκεφτεί πως εμείς οι ίδιοι αναπαράγουμε, συνειδητά ή ασυνείδητα, τις συνθήκες που μας καταπιέζουν ή μας ανυψώνουν και πως μεταμορφωνόμαστε διαρκώς σε καθρέφτες, μέσα στους οποίους οι άλλοι βλέπουν την κοινωνική τους συνθήκη ή την ευαλωτότητά τους και αντίστροφα;
Στην «Πολιτισμική οικειότητα», ο Μάικλ Χέρτσφελντ μιλά για την ανάγκη των κρατών να απολογούνται μπροστά στις άλλες χώρες, ιδίως στο πολιτισμικό επίπεδο. Ο καθηγητής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ έχει αποδώσει αυτή την τάση στην «παγκόσμια ιεραρχία αξίας», μια υπάρχουσα πολιτισμική ιεραρχία, όπου η Δύση προσδιορίζει τι είναι καλό και τι όχι για τον εκάστοτε τόπο. Οι πολιτισμικές προσδοκίες είναι συνεπώς τα μηνύματα που εσωτερικεύουμε σχετικά με το τι είναι και τι δεν είναι αποδεκτό, δεδομένων των προτύπων συμπεριφοράς και των πολιτισμικών κανόνων που θέτουν τα κοινωνικά μας συστήματα.
Εχουμε φτωχές προσδοκίες γιατί αισθανόμαστε πια μικροί, ασήμαντοι, πρόσκαιροι, λίγοι. Eίμαστε οι προσδοκίες μας και αυτό δεν μοιάζει να είναι πια θετικό.
