Χωρίς παρωπίδες

«Ο συγγραφέας τρέφει την παράτολμη ελπίδα ότι υπάρχουν ακόμη αναγνώστες έναντι των οποίων δεν χρειάζεται να υπερασπιστεί τους Εβραίους της Ανατολικής Ευρώπης∙ αναγνώστες που σέβονται τον πόνο, το ανθρώπινο μεγαλείο και τη βρομιά που συνοδεύει παντού τη δυστυχία∙ Δυτικοευρωπαίοι που δεν καμαρώνουν για τα καθαρά κρεβάτια τους∙ που νιώθουν πως θα είχαν πολλά να πάρουν από την Ανατολή∙ που ξέρουν ίσως ότι από τη Γαλικία, τη Ρωσία, τη Λιθουανία, τη Ρουμανία έρχονται και άνθρωποι σπουδαίοι, ιδέες χρήσιμες (ακόμα και σύμφωνα με τις δικές τους αντιλήψεις), που συμβάλλουν σημαντικά στη στήριξη και στην περαιτέρω ανύψωση του γερού οικοδομήματος του ίδιου του δυτικού πολιτισμού – και όχι μόνο πορτοφολάδες, όχι μόνο μικροαπατεώνες, που τα κατακάθια του δυτικοευρωπαϊσμού (οι γραφιάδες δηλαδή των τοπικών φυλλάδων) ονομάζουν “ξένους από την Ανατολή”».

Παρακολουθώντας το δράμα ενός σκληρού πολέμου που εξελίσσεται στην Παλαιστίνη, άρχισα να διαβάζω τις «πολεμικές ανταποκρίσεις» του σπουδαίου συγγραφέα Γιόζεφ Ροτ. Εμπεριέχονται στο βιβλίο «Περιπλανώμενοι Εβραίοι», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αγρα σε μετάφραση των Μαρίας Αγγελίδη και Αγγελου Αγγελίδη, εισαγωγή του Αγγλου μεταφραστή Μάικλ Χόφμαν και επίμετρο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου. Τα κείμενα του βιβλίου γράφτηκαν την περίοδο του Μεσοπολέμου, στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Ο Ροτ δούλευε τότε ως δημοσιογράφος στη Βιέννη και στο Βερολίνο και έγραφε πολλά άρθρα για τους πρόσφυγες Εβραίους που προέκυψαν από τη διάλυση της Αυστροουγγαρίας το 1918. Χαρακτηριστική είναι μια ασπρόμαυρη φωτογραφία -ανάμεσα στις άλλες που περιέχονται στο βιβλίο- όπου βλέπουμε σε έναν δρόμο του Μπρόντι της Γαλικίας (σημερινή Ουκρανία), γενέτειρας του Γιόζεφ Ροτ, να συνοδεύουν Κοζάκοι τα αυστροουγγρικά στρατεύματα κατά την είσοδό τους στην πόλη.

Στο πρώτο κεφάλαιο ο Ροτ μιλά εύγλωττα για την ανάγκη ίδρυσης ενός εβραϊκού κράτους πολύ πριν αυτό πάρει σάρκα και οστά στο σημερινό Ισραήλ: «Στην Ανατολή η ιδέα του εβραϊκού έθνους είναι ολοζώντανη. Ακόμα και οι άνθρωποι που δεν έχουν και πολλά κοινά ούτε με την κουλτούρα ούτε με τη θρησκεία των προπατόρων τους δηλώνουν μέλη του “εβραϊκού έθνους” βασισμένοι στο αίμα και στην επιθυμία τους. Και ζουν ως “εθνική μειονότητα” σε μια ξένη χώρα, παλεύοντας κι ανησυχώντας για τα πολιτικά και εθνικά τους δικαιώματα. Κάποιοι με το βλέμμα στραμμένο σ’ ένα μέλλον στην Παλαιστίνη∙ άλλοι χωρίς φιλοδοξίες για δική τους χώρα – πεπεισμένοι με το δίκιο τους ότι η Γη ανήκει σε όλους όσοι τη σέβονται και την τιμούν όπως είναι χρέος τους». Ομως τα πράγματα δεν είναι καθόλου εύκολα. Οι ξεριζωμένοι και απάτριδες Εβραίοι αντιμετωπίζονται με καχυποψία και ως πρόξενοι προβλημάτων. Στην Ανατολή από εκείνα τα χρόνια του Μεσοπολέμου μένουν οι εθνικιστές αλλά και αφομοιωμένοι Εβραίοι. Πολλοί πλουτίζουν και πολλοί γίνονται γνωστοί σε όλο τον κόσμο για τα επιτεύγματά τους. Ωστόσο ο αυξανόμενος αντισημιτισμός στη Δύση θα επιτρέψει να γίνουν αργότερα όσα επαίσχυντα έκανε εναντίον τους ο Χίτλερ.

Ο Ροτ στο πολύτιμο αυτό βιβλίο εξηγεί με σαφήνεια την προϊστορία πολλών γεγονότων που ζούμε σήμερα με τον πόλεμο στην Παλαιστίνη. Πιστεύει πως ο Εβραίος διεκδίκησε τότε τη χώρα της Παλαιστίνης όχι επειδή κατάγεται από αυτήν αλλά επειδή καμία άλλη χώρα δεν τον ήθελε. Ο φόβος του Αραβα για την ελευθερία του είναι επίσης κατανοητός όσο και η ειλικρινής πρόθεση του Εβραίου να είναι καλός γείτονας για τον Αραβα. Τα προβλήματα όμως άρχισαν όταν νεαροί εθνικιστές μετανάστες κήρυξαν την «εβραϊκή σταυροφορία» και άρχισαν να πυροβολούν όποιον έμπαινε στον δρόμο τους.

Στο εξαιρετικά κατατοπιστικό επίμετρο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου διαβάζουμε πως εκείνη την εποχή της συγγραφής αυτών των «ανταποκρίσεων» ο Ροτ αντιμετώπιζε μια δύσκολη προσωπική περίοδο. Η γυναίκα του, Φριντλ, ήταν έγκλειστη σε ψυχιατρείο και εκείνος ταξίδευε, έπινε και έγραφε μανιωδώς για να αντεπεξέλθει στη δοκιμασία που τον έβαζε η ζωή για δεύτερη φορά αφού και ο πατέρας του ήταν ψυχασθενής. «Στις 13 Ιουλίου του 1934, ενώ ο Ροτ βρισκόταν στη Νίκαια, έγραφε στον Τσβάιχ: “Είστε έξυπνος. Εγώ δεν είμαι. Αλλά βλέπω αυτό που εσείς δεν μπορείτε να δείτε, γιατί η εξυπνάδα σάς απαλλάσσει από το να δείτε. Εχετε τη χάρη της λογικής, εγώ τη χάρη της δυστυχίας”. Θεωρούσε ότι χάρη στη δυστυχία έβλεπε την πραγματικότητα χωρίς παρωπίδες και ήταν από τους λίγους που προέβλεψαν τόσο καθαρά την επερχόμενη καταστροφή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όχι μόνο για τους Εβραίους». Πράγματι, στον επικαιροποιημένο πρόλογό του το 1937 μιλά για τα δεινά που πρόκειται να συμβούν από την αυξανόμενη άνοδο των Εθνικοσοσιαλιστών.

Στο μικρό αυτό βιβλίο των «Περιπλανώμενων Εβραίων» -σχεδόν διακόσιες σελίδες είναι- δεν θα βρείτε φυσικά μόνο την ιστορία του εβραϊκού ζητήματος μέσα από τα μάτια του Ροτ∙ θα γνωρίσετε λίγο περισσότερο το τι σκεφτόταν ένας σπάνιος λογοτέχνης που το ταλέντο του καθόρισε την παγκόσμια λογοτεχνία αφήνοντας ένα ισχυρό αποτύπωμα.