Μια απρόσμενη συνάντηση του Δ. Πικιώνη με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν

Η ισπανική πόλη Portbou, που βρίσκεται στα σύνορα Γαλλίας-Ισπανίας, είναι η τελευταία έξοδος κινδύνου από τη Γαλλία το 1940, πριν την καταλάβουν οι Γερμανοί, για όλους όσοι δεν μπορούσαν και δεν ήθελαν να ζήσουν στη «νέα τάξη πραγμάτων». Κάποιοι επίσης δεν μπορούσαν να υπάρξουν παρά μόνον ως Ευρωπαίοι διανοούμενοι. Το Portbou είναι ο τόπος όπου ο Γερμανοεβραίος φιλόσοφος Βάλτερ Μπένγιαμιν έθεσε τέρμα στη ζωή του τον Σεπτέμβριο του 1940.

Σ’ αυτόν τον τόπο, από το 2002 και κάθε δύο χρόνια, οργανώνονται από έναν στενό κύκλο με την ονομασία «Rendez-vous de Portbou» συναντήσεις για ανταλλαγή προβληματισμών ανάμεσα σε φιλοσόφους, αρχιτέκτονες, δοκιμιογράφους, καθηγητές, δημιουργούς και ερευνητές (κυρίως από τη Γαλλία) για την ανάδειξη του έργου του Βάλτερ Μπένγιαμιν.

Φέτος, στη 10η επετειακή συνάντηση (1-3 Οκτωβρίου 2023), ο κύκλος έκανε μια εξαιρετικά τιμητική πρόσκληση στην αρχιτέκτονα Φωτεινή Μαργαρίτη. Η πρώτη μέρα ήταν αφιερωμένη στο βιβλίο της που εκδόθηκε στο Παρίσι με τίτλο «Le vestige dans le moderne à l’ ombre de l’Acropole. La vision architecturale de Dimitris Pikionis», L’Harmattan 2020 (προσωρινός τίτλος στα ελληνικά: «Απομεινάρια του παρελθόντος στη νεωτερικότητα. Το όραμα του αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη στη σκιά της Ακρόπολης» – πρόκειται να κυκλοφορήσει το 2024 από τις εκδόσεις «Αλεξάνδρεια»).

Είναι ιδιαίτερα τιμητικό επίσης που ένας Ελληνας αρχιτέκτονας και διανοητής, ο Δ. Πικιώνης, εμφανίζεται συγχρονισμένος με τις προκλήσεις της νέας εποχής για πρώτη φορά στη Γαλλία, σε μια χώρα της οποίας η νεωτερικότητα είναι βαθιά σημαδεμένη από τον κυρίαρχο μείζονα μοντερνισμό, τον Λε Κορμπιζιέ, το καρτεσιανό δόγμα πως «η αρχιτεκτονική είναι κατάσχεση της φύσης».

Ζητήσαμε από την αρχιτέκτονα και συγγραφέα να μας μεταφέρει ορισμένα στοιχεία από το πνεύμα και την ατμόσφαιρα αυτής της ιδιαίτερης συνάντησης.

Πρόοδος και ατύχημα

Στο θέμα που πραγματεύεται το βιβλίο, επιχειρείται μια γενικότερη προσέγγιση στη νεωτερικότητα, η οποία συνοδεύεται από την εφαρμοσμένη έρευνα στον Δ. Πικιώνη και ιδίως στο έργο του «Διαμορφώσεις γύρω από την Ακρόπολη». Από την πολύχρονη έρευνα προκύπτουν τελικά απρόσμενες διασταυρώσεις της αρχιτεκτονικής, της αισθητικής και της φιλοσοφίας, καθώς και συνάφειες του Ελληνα δημιουργού με φιλοσόφους.

Αναδεικνύεται μεταξύ άλλων η διασταύρωση των «διαδρομών» του Δ. Πικιώνη με αυτές του Β. Μπένγιαμιν.

Ενας κοινός θεμελιώδης πυρήνας της θεώρησης του κόσμου είναι η πρώιμη «διαίσθηση σκέψης» ότι στη νεωτερικότητα, όπου μπαίνουν σε κίνηση πρωτόγνωρες και ταχύτατες εξελίξεις του αστικού και τεχνολογικού φαινομένου, ο «τόπος» βρίσκεται σε συνθήκες διαρκούς ατυχήματος. Αρα δεν υπάρχει πρόοδος που να μη συνυπολογίζει την παράμετρο της καταστροφής και να μην ενεργεί ορθώνοντας κρίσιμα όρια. Υποδεικνύουν και οι δύο τρόπους «ύπαρξης» στη νέα εποχή: Πού και πώς κατοικεί ο άνθρωπος τη Γη, τον τόπο, το σπίτι.

«Πρέπει να εδραιώσουμε την έννοια της προόδου πάνω στην έννοια της καταστροφής» λέει ο Β. Μπένγιαμιν. «Μέσα στην παραδοχή “πως τα πράγματα συνεχίζονται όπως πριν”, εκεί βρίσκεται η καταστροφή» (1934-40).

Με το ίδιο πνεύμα είναι γραμμένα και τα δύο σημαντικά κείμενα-μανιφέστα του Δ. Πικιώνη «Συναισθηματική τοπογραφία» (1935) και ιδίως το «Γαίας ατίμωσις» (1954), που αναφέρεται στη βεβηλωμένη αττική γη: «Τι εκάνατε την Ελευσίνα; Τι εκάνατε τον Ιλισό και τον Κηφισό, τα δυο αγιάσματά μου; Εβάλατε μέσα τους τους υπονόμους σας, ερίξατε τα νερά των εργοστασίων σας….σε σας δεν απόμεινε παρ’ η κατώτερη μορφή της σχέσης με τη Φύση, η εκμετάλλευση…Μα οι ανάγκες; θα μου πείτε. Εκείνοι που βάζουν αυτό το ερώτημα ξέρουν πολύ καλά ότι δεν είναι η αδήριτη χρεία, αυτή καθεαυτή, η αιτία της καταστροφής. Η αιτία έγκειται στον τρόπο που ανεχθήκαμε να θεραπευθεί αυτή η χρεία…Η χρησιμότης, ήτις είναι φύσεως αποσπασματικής, δεν ώφειλε ποτέ να λησμονήση ότι κατέχει υποδεεστέραν θέσιν εις τας ανθρωπίνας υποθέσεις. Ουδέποτε ώφειλε να της επιτραπή να καταλαμβάνη εν τη κοινωνία πλέον του νομίμου αυτής και να υπερβάλλη αυθαιρέτως την νόμιμον εξουσίαν της, ούτε να έχη την ελευθερίαν να βεβηλώνη την ποίησιν της ζωής… σεμνυνομένη διά την χυδαιότητά της, ως δι’ ένδειξιν ρώμης….»

Ο οδοιπόρος και το μονοπάτι

Η πόλη και η αρχιτεκτονική αποτελούν ένα σύνθετο πλέον πεδίο εμπειρίας, που όχι μόνο τροφοδοτεί την εννοιολογική περιπέτεια της σύγχρονης φιλοσοφίας, αλλά είναι επίσης ικανή να την «παράγει». Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είχε την ιδιοφυή σύλληψη να σκέπτεται με έννοιες που αντλούνται από τον χώρο. Ετσι το έργο του επιστρέφει κυριολεκτικά σαν «δώρο» στην αρχιτεκτονική.

Κοινό στοιχείο στη σκέψη τόσο του Δ. Πικιώνη όσο και του φιλοσόφου είναι πως ο χώρος δεν κατοικείται από τον «παρατηρητή» σαν να πρόκειται για «θέαμα». Αλλά από τον «οδοιπόρο» που βουτάει μέσα του με όλες του τις αισθήσεις, από όπου μαζεύει όλα τα θραύσματα, ό,τι απέμεινε από το ανεπανόρθωτα κατακερματισμένο παρελθόν: «…το πολύτιμο κομμάτι μάρμαρο, ό,τι απέμεινε από το ωραίο άγαλμα που ’χασε σε μετακινήσεις από τα χτυπήματα όλα του τα μέλη και απ’ όπου θα πρέπει κανείς να σμιλέψει την εικόνα του μέλλοντός του» όπως θα πει ο Β. Μπένγιαμιν. Και όπως μοιάζει να «συνεχίζει» ο Δ. Πικιώνης: «Μ’ ας αρχίσουμε από ένα οποιοδήποτε έργο του αρχαίου κόσμου. Από ένα οποιοδήποτε συντρίμμι. Και το ελάχιστο απ’ αυτά αναδίνει το πνεύμα της εποχής ολάκερης…».

Από αυτή την άποψη το υλοποιημένο «έργο» αποσχίζεται από την τελεολογική βεβαιότητα της ολοκληρωμένης κλειστής μορφής και μετατρέπεται σε ένα οραματικό ανοιχτό έργο, που διανοίγεται διαρκώς σε πολλαπλά μονοπάτια δημιουργίας και ερμηνείας.

Κοινός τόπος επομένως και για τους δύο είναι η εμπειρία της διαδρομής: Για τον οδοιπόρο δεν υπάρχει μονοπάτι. Το φτιάχνει περπατώντας.

«Ανεβαίνουμε, κατεβαίνουμε μαζί με το έδαφος…μετρούμε τη γη με τον κόπο του κορμιού μας…μελετούμε το πνεύμα που αναδίνεται απ’ τους τόπους», όπως λέει ο Πικιώνης μιλώντας για την «ανθρώπινη περπατησιά».

Το απείρως μικρό

Γύρω από αυτή την ιδέα ένας ελάχιστος αντιπροσωπευτικός χώρος, η έρευνα του απείρως μικρού που μπορεί να οδηγήσει στους νόμους του «μεγάλου», όπως άλλωστε νομιμοποιείται γενικότερα από την επιστήμη, μπορεί να καταστεί «εργαστήριο σκέψης» που παράγει φιλοσοφική θεωρία αλλά και αποτύπωμα στο έδαφος, αρχιτεκτονική.

Πιο γνωστό για το ευρύτερο ελληνικό κοινό είναι το έργο του Β. Μπένγιαμιν για τις «Στοές» / Passages του Παρισιού, όπου ο φιλόσοφος οικοδομεί ένα μνημειώδες βιβλίο, φτιαγμένο εξ ολοκλήρου με «αποσπάσματα» (σημειώσεις και αφορισμούς) και ο αναγνώστης κινείται χαράσσοντας τα δικά του μονοπάτια ανάγνωσης.

Ο Δ. Πικιώνης χτίζει κυριολεκτικά έναν ανάλογο υπαίθριο χώρο γύρω από την Ακρόπολη, όπου καλεί τον «οδοιπόρο» να περπατήσει και να σκύψει πάνω στα μονοπάτια, φτιαγμένα με κάθε είδους πέτρινα και άλλα θραύσματα, με άπειρα μνημονικά σύμβολα και σημειακές βαθιές τομές, από όπου αναβλύζει η διαταραγμένη μνήμη, φτιάχνοντας τελικά το δικό του «βλέμμα» και αποσπώντας το από τη φαντασμαγορία του εικονικού «θεάματος».

«Μέσα στο χώμα πρέπει να βλέπουμε, γιατί εκεί μέσα προετοιμάζονται όλα», όπως λέει ο ίδιος.

Η έρευνα αποκαλύπτει τελικά πολλά, ακόμη και απρόσμενα, που φέρνουν τους δύο διανοητές σε προσέγγιση, χωρίς να διαλύει ωστόσο τα δύο πεδία φιλοσοφίας και αρχιτεκτονικής, παίρνοντας απόσταση τόσο από τη μυθοπλαστική ανάμιξη όσο και από τον εκκεντρικό «περιφερειακό τοπικισμό».

Δύο ευρωπαϊκές κουλτούρες

Παρ’ όλο που εκπροσωπούν δύο μείζονες κουλτούρες όπως η ιουδαϊκή και η ελληνική πάνω στις οποίες επεξεργάστηκε την ταυτότητά της η Ευρώπη, εκείνοι μετατοπίζονται πρώιμα σε ένα είδος κοσμικής οραματικής θρησκευτικότητας, γεγονός που τους επιτρέπει να βγάζουν από την παρένθεση υποφωτισμένες ή και παραμερισμένες εποχές ή ιδιαιτερότητες, να εξάγουν αθέατες ταπεινές πλευρές της κάθε μιας κουλτούρας και να τις φέρνουν στο επίπεδο του «υψηλού», ανατρέποντας παλιά δεδομένα. Η συνομιλία των δύο, με βάση τα πορίσματα του βιβλίου, έχει πολλά να προσφέρει σε έναν κόσμο μεταβατικό όπως ο σημερινός. Παίρνει απόσταση από τη συντηρητική αναδίπλωση στην τοπική ταυτότητα και καταγωγή, υποδεικνύει την άλλη κατεύθυνση: με την αναγνώριση και διάσωση στα απομεινάρια του παρελθόντος, μπορεί να πιάσει κανείς το νήμα της συνέχειας με το παρελθόν του «τόπου» αλλιώς, ώστε να «σμιλέψει» τις μορφές του μέλλοντος.

«Η εποχή μας είναι τόσο φτωχιά που είναι πρέπον να σκύψουμε και να μαζέψουμε και τα τελευταία ψιχουλάκια που σ’ αυτά πάνω ζει το Σχήμα», όπως θα πει ο Δημήτρης Πικιώνης.

Τοπίο μνήμης

Η συνάντηση «Rendez-vous de Portbou» πραγματοποιήθηκε αυτή τη φορά σε νέο χώρο, στην ανακαινισμένη πτέρυγα κτιρίου όπου λειτουργεί πλέον η Βιβλιοθήκη «Β. Μπένγιαμιν». Πρόκειται για κτίριο του 1910, όπου ο δήμος θα στεγάσει ένα πνευματικό κέντρο αφιερωμένο στον φιλόσοφο.

Στο πλαίσιο της συνάντησης έγιναν επίσης δύο πολύ ενδιαφέρουσες εγκαταστάσεις ηχητικών τοπίων. Η μία πραγματοποιήθηκε στη μεγάλη στοά του σιδηροδρόμου που δεσπόζει στη μικρή πόλη και η άλλη στο μνημείο «Passages» / Περάσματα, του Ισραηλινού γλύπτη Dani Karavan (1994). Το μνημείο, αφιερωμένο στον Βάλτερ Μπένγιαμιν, εκτείνεται στον λόφο πάνω από τη θάλασσα, όπου και το καθολικό νεκροταφείο της πόλης. Τάφος δεν βρέθηκε. Το σώμα του Β. Μπένγιαμιν υπήρξε άγνωστο και πεταμένο, όπως ενός κοινού ανώνυμου εξόριστου φυγάδα. Μια απλή μεταλλική στήλη σήμερα στο εσωτερικό του νεκροταφείου είναι «φόρος τιμής» στο πρόσωπό του και στο ανεξάντλητο έργο του που αναγνωρίστηκε πολύ αργότερα. Ολο το Portbou άλλωστε είναι ένα «τοπίο μνήμης» στα ίχνη της τελευταίας διαδρομής του φιλοσόφου.

Portbou, Οκτώβριος 2023