Τα «Εις Εαυτόν» είναι ένα κλασικό, πολυσυζητημένο έργο της αρχαίας φιλολογίας. Γραμμένα από τον Μάρκο Αυρήλιο στη διάρκεια των εκστρατειών του, τον αποκαλύπτουν ως μια πολυσύνθετη και αντιφατική προσωπικότητα. Στον πυρήνα της διανοητικής του συγκρότησης βρίσκεται η εσωτερική του διαμάχη ανάμεσα στις ιδιότητες του Ρωμαίου αυτοκράτορα και του πολίτη του κόσμου, στην οποία ο ίδιος αναφέρεται σε ένα σημείο του έργου: «Πόλη και πατρίδα για μένα, ως Αντωνίνο, είναι η Ρώμη, και για μένα ως άνθρωπο όλος ο κόσμος» (σελ. 126).
Αν και Ρωμαίος αυτοκράτορας, ο Μάρκος Αυρήλιος (121-180 μ.Χ.) ελκόταν από τις λαϊκές αξίες όπως αυτές εκφράζονταν στη στωική φιλοσοφία της εποχής, ιδιαίτερα από τον Επίκτητο. Ο στωικισμός περιλάμβανε ασφαλώς αντιδραστικά στοιχεία, με κυριότερο ανάμεσά τους τη μοιρολατρική αποδοχή των κοινωνικών δεινών και της θέσης που έχει ανατεθεί στον καθένα, δόγματα αρκετά περίοπτα στα «Εις Εαυτόν». Περιλάμβανε, ωστόσο, και προοδευτικές όψεις, όπως ο οικουμενισμός, οι οποίες στον Μάρκο Αυρήλιο συνδυάζονται με επιρροές από τους μεγάλους στοχαστές της Αρχαίας Ελλάδας, Σωκράτη, Αριστοτέλη, Επίκουρο κ.ο.κ. Εκεί όπου οι αναφορές αυτές έρχονται στο προσκήνιο, βρίσκουμε στη σκέψη του Μάρκου Αυρήλιου ενδιαφέροντα διαλεκτικά και προοδευτικά στοιχεία, τόσο αναφορικά με την κοσμοθεωρία όσο και με την κοινωνική πρακτική.
Ο Μάρκος Αυρήλιος ήταν ένας ιδεαλιστής στη συνειδητή του φιλοσοφία. Αποδεχόταν τη Θεία Πρόνοια, θεωρώντας ότι ο υλικός κόσμος είναι πεπερασμένος στον χρόνο και το υλικό σώμα του διαπερνιέται από το παγκόσμιο πνεύμα, τον Θεό. Αυτό δεν τον εμποδίζει να περνά ασυναίσθητα σε αρκετά σημεία στην αντίθετη άποψη της αυθυπαρξίας του κόσμου. Αναγνωρίζει, π.χ., την καθολική μεταβλητότητα ως θεμέλιο της διαρκούς ανανέωσης της φύσης: «Ολα όσα βλέπεις, σε λίγο θα τα μεταβάλει η αφέντρα φύση, κι από την ύλη τους θα δημιουργήσει άλλα, και πάλι άλλα από την ίδια ύλη, έτσι που να είναι πάντα νέος ο κόσμος». Και αναφέρεται στη «φύση του παντός, μέσω της μεταβολής των μερών της οποίας, ο σύμπας κόσμος παραμένει νέος πάντα και ακμαίος» (σελ. 133-134, 203).
Ο Μάρκος Αυρήλιος δίνει ακόμη έμφαση στις έννοιες της ολότητας και της διαδικασίας, που τόνισε πολύ αργότερα ο μαρξισμός, υιοθετώντας τη διαλεκτική όχι μόνο ως υποκειμενική αρχή του νου, όπως οι στωικοί, αλλά και ως οντολογική αρχή. Αναφέρεται, π.χ., στη «σύμμειξη των πάντων και τη σύνθεση των αντιθέτων στην τάξη του κόσμου. […] Σε κάθε παράσταση του νου, έλεγχέ την με τη νόηση ως προς τη φύση, την επίδραση και τη διαλεκτική. […] Για το καθετί η φύση δεν έχει στοχεύσει σε τίποτε λιγότερο από την έναρξη, την εκτύλιξη και την κατάληξη» (σελ. 137, 147, 148). Εκείνο που λείπει από τη διαλεκτική του είναι η αναγνώριση της ποιοτικής αλλαγής, με συνέπεια να αντιλαμβάνεται σε αρκετά σημεία την κίνηση ως κυκλική επανάληψη.
Στις αναφορές του στην ανθρώπινη φύση ακολουθεί τις παραδόσεις του Σωκράτη και του Πλάτωνα, τονίζοντας υπέρμετρα τη λογική πλευρά του Εγώ και υποτιμώντας το συναισθηματικό και παρορμητικό μέρος. Αντιλαμβάνεται όμως πολύ πιο ισχυρά τη στενή σχέση ανάμεσα στο άτομο και την κοινωνία, καθώς και τον ενεργό, πρακτικό χαρακτήρα της ανθρώπινης ύπαρξης: «Για ένα λογικό κοινωνικό ον, το κακό και το καλό δεν υπάρχει ως υποκειμενικό αίσθημα, αλλά έμπρακτα. Ακριβώς όπως η συμπεριφορά του, ενάρετη ή κακή, δεν εκδηλώνεται παθητικά αλλά ενεργητικά» (σελ. 163). Αναζητώντας μάλιστα ένα κριτήριο για την ορθότητα της πράξης και των ατομικών επιλογών, βρίσκει το μοντέλο τους στην εργασία, στα διάφορα επαγγέλματα. «Γιατί», όπως το θέτει, «η κάθε τέχνη θέτει ως στόχο της να ’ναι το τεχνούργημά της κατάλληλο για το έργο για το οποίο κατασκευάστηκε» (σελ. 118),
Τα προοδευτικά, διαλεκτικά στοιχεία στη σκέψη του Μάρκου Αυρήλιου δεν ήταν τυχαία. Συνδέονται με τα προσωπικά χαρίσματά του όπως η πλατιά μόρφωση, η διανοητική ακεραιότητα και η ισχυρή αίσθησή του αρχών –«Ζουν οι αρχές… Μπορώ για το τάδε ζήτημα να συλλάβω το σωστό», θα πει (σελ. 129)– αλλά και με τη θέση του στο μεταίχμιο ανάμεσα στην ακμή και την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Αυτός ο συνδυασμός του επέτρεψε να αποκτήσει μια αίσθηση της ιστορικότητας της Ρώμης, αναγνωρίζοντας ότι η φυσική και κοινωνική εξέλιξη είναι κάτι ευρύτερο από τη ρωμαϊκή τάξη πραγμάτων. Εκφράζει αυτή την αναγνώριση συχνά στους στοχασμούς του, μεταξύ άλλων στην ακόλουθη συγκινητική αποστροφή:
«Κάθε τι που ταιριάζει σε σένα, κόσμε, ταιριάζει και σε μένα. Ο,τι γίνεται στην κατάλληλη ώρα για σένα, δεν είναι ούτε πρόωρο ούτε όψιμο για μένα. Ο,τι γεννούν οι εποχές σου, φύση, για μένα είναι καρπός. Από εσένα, φύση, προέρχονται τα πάντα, μέσα σου υπάρχουν και σε σένα επιστρέφουν» (σελ. 93).
Οι προοδευτικές, διαλεκτικές και ιστορικές τάσεις του παρέχουν στον Μάρκο Αυρήλιο μια εξέχουσα, τιμητική θέση ανάμεσα στους στοχαστές της Αρχαιότητας. Βρίσκονται στον αντίποδα της πρακτικής και της ιδεολογίας των τωρινών κυρίαρχων τάξεων, που αντιστρατεύονται την εξέλιξη, επιδιδόμενες σε κάθε δυνατή φαυλότητα για να σώσουν τον παρηκμασμένο καπιταλισμό, και που η μόνη αξία τους είναι το κέρδος.
*Συγγραφέας, μέλος της Σ.Ε. της «Μαρξιστικής Σκέψης», μεταφραστής και προλογιστής της έκδοσης «Εις Εαυτόν»
