Με ποια αναλυτικά «εργαλεία», από το πεδίο των κοινωνικών και πολιτικών ιδεών, θα μπορούσε να επιτευχθεί μια επαρκής «αξιολόγηση» των πρόσφατων κοινοβουλευτικών εκλογών στη χώρα μας; Συλλέγω μια σειρά ερωταποκρίσεων από το έργο του Marx με την προσδοκία να δρομολογηθεί μια τελεσφόρα συζήτηση (βλ. «Ο Marx στον καθρέφτη», 2014, passim).
• Τι σημαίνει πως η «ζωή» απαντάει σε ένα πολιτικό πρόγραμμα;
Η θεώρηση της αυθυπαρξίας της «ζωής» μετατρέπεται «σ’ άδεια φράση, αφηρημένη και παράλογη». Με την τακτική αυτή παραμερίζεται το ερώτημα αν μπορεί (και κατά πόσο) να δικαιώσει η ιστορική πράξη μια ανιστόρητη θεωρία. Και σωστή θεωρητική σύλληψη να ’ναι («Plattform»), μπορεί ν’ αποβεί άχρηστη «αν δεν ακολουθήσει τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων».
• Τι ορίζεις ως «πρόγραμμα»;
Οσο τα κείμενά μου κινούνται εντός των πολιτικών κινήσεων, ο όρος «Programm» συμπύκνωνε ό,τι αφορούσε την «τακτική» και τη «στρατηγική» τους με εύληπτο τρόπο. Η «Taktik» και η «Strategie» όμως είναι όροι δικοί μας; Ο Fred (26.1.1887: 636) στεκόταν στην «πορεία και στα γενικά συμπεράσματα του προλεταριακού κινήματος» ή στην «εκπροσώπηση του σύγχρονου κινήματος συνάμα με το μέλλον του» υπενθυμίζοντας έτσι το Μανιφέστο (1848: 474, 492) μέσω του όρου «Taktik».
• Εμεινες προσηλωμένος στο «καθήκον της ιστορίας»;
Η έκφραση αυτή («Aufgabe der Geschichte»), σε συνδυασμό με την υποχρέωση της φιλοσοφίας να τίθεται στην «υπηρεσία της ιστορίας» ανήκε στο πρωτόλειό μου για την κριτική της χεγκελιανής φιλοσοφίας του δικαίου (1843/1844: 379). Σύντομα, όμως, έστρεψα τα ερμηνευτικά μου βέλη εναντίον μιας τέτοιας υποτίμησης του «ζωντανού ανθρώπου»: η ιστορία «δεν διαθέτει κανέναν αναρίθμητο πλούτο» ούτε «αγωνίζεται σε κάποιον αγώνα». Γι’ αυτό, πέρα από κάθε προσωποποίηση, η ιστορία εξαντλείται στη «δραστηριότητα» του ανθρώπου που επιδιώκει την ικανοποίηση των «σκοπών» του (1845: 98).
• Τι προτάσσεις, το «κοινωνικό» ή το «πολιτικό»;
Στη «Γερμανική ιδεολογία» (1845/6: 26/27, 21) προηγείται η «κοινωνική διάρθρωση» και ακολουθεί η «πολιτική διάρθρωση». Και τούτο γιατί είχαμε κιόλας σταθεί στον «τρόπο παραγωγής της υλικής ζωής των ανθρώπων» και στην «υλική τους επικοινωνία».
• Ποια είναι η σειρά στο τρίπτυχο: «κοινωνική, πολιτική και πνευματική διαδικασία της ζωής»;
Δηλαδή, «den sozialen, politischen und geistigern Lebensprozeß»; Πρόκειται πάλι για διατύπωση από το «Zurk Kritik der politischen Ökonomie» (1859: 8/9), με την πρόταξη ότι αυτό το τρίπτυχο (και με αυτήν ακριβώς τη σειρά) «γενικά» «καθορίζεται από τον τρόπο παραγωγής της υλικής ζωής». Και την επακόλουθη διευκρίνιση: «Δεν καθορίζει η συνείδηση το είναι των ανθρώπων, αντίθετα το κοινωνικό τους είναι καθορίζει τη συνείδησή τους». Λίγο όμως να μην προσεχθεί το «γενικά» («überhaupt») και ότι έχει συντελεσθεί η μετάβαση από τον «τρόπο παραγωγής της υλικής ζωής» στο «κοινωνικό είναι των ανθρώπων» και παρευθύς οι «παρεκκλίσεις» καιροφυλακτούν αδυσώπητες. Κι εδώ ο Fred είχε την ευχέρεια να τις αποσοβεί. Για παράδειγμα, η ανυπαρξία της «πραγματικής ζωής» («des wirklichen Lebens») μπορεί να μετατραπεί «σε άδεια φράση, αφηρημένη και παράλογη». Ή ότι ακόμη και μια ορθή θεωρητική σύλληψη κινδυνεύει να αποβεί άχρηστη «αν δεν ακολουθήσει τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων».
• Και ποιο ήταν το «γενικό συμπέρασμα» στο οποίο κατέληγες;
«Das allgemeine Resultat»; Αυτό που αποτέλεσε το «καθοδηγητικό νήμα (Leitfaden) στις μελέτες μου» και το οποίο με «πολλή συντομία» μπορεί να «μορφοποιηθεί» ως εξής: οι άνθρωποι, στην «κοινωνική παραγωγή της ζωής» τους, «έρχονται σε καθορισμένες, αναγκαίες, ανεξάρτητες από τη θέλησή τους σχέσεις». Δηλαδή, σε «παραγωγικές σχέσεις» («Produktionsverhältnisse») που «ανταποκρίνονται σε ορισμένη βαθμίδα ανάπτυξης των υλικών παραγωγικών τους δυνάμεων» («ihrer materiellen Produktivkräfte»). Το «σύνολο αυτών των παραγωγικών σχέσεων «συνιστά» την «οικονομική δομή» («Struktun») της κοινωνίας ή την «πραγματική βάση» («reale Basis»), «πάνω από την οποία υψώνεται ένα νομικό και πολιτικό εποικοδόμημα» («Überbau») και «στην οποία αντιστοιχούν ορισμένες μορφές κοινωνικής συνείδησης» («gesellschaftliche Bewußtseinsformen»). Ο «τρόπος παραγωγής» («Produktionsweise») της «υλικής ζωής» είναι αυτός που, ας το επαναλάβω, «καθορίζει γενικώς» («überhaupt») την «κοινωνική, πολιτική και πνευματική διαδικασία της ζωής».
• Με μια πλήρη φράση;
«Δεν είναι η συνείδηση των ανθρώπων αυτή που καθορίζει το Είναι τους, αλλά αντίθετα το κοινωνικό τους Είναι (Sein) που καθορίζει τη συνείδησή τους».
• Και μια διευκρίνιση;
Πώς τη θέλεις, «langsamer oder rascher»; Με τη «μεταβολή» της «οικονομικής βάσης» «ανατρέπεται», «αργά ή γρήγορα», και «ολόκληρο το τεράστιο εποικοδόμημα».
• Τι σημαίνει «διαπαιδαγώγηση» της εργατικής τάξης;
Πρόκειται για την προετοιμασία των εργατών να φέρουν σε πέρας την «επανάσταση» ή την «ύψιστη πράξη της πολιτικής». Δηλαδή, για την πολιτική δράση την οποία αναπτύσσουν τα συνδικάτα ως «ουσιαστική ταξική οργάνωση του προλεταριάτου και μέσο της διαπαιδαγώγησής» του. Αλλωστε, το «μεγάλο καθήκον της εργατικής τάξης» είναι η κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας. Αναγνωρίζω κι εδώ ότι η προσφυγή «στο μεγάλο καθήκον» αποτελούσε σχήμα λόγου ενός διανοουμένου, στον οποίο είχε ανατεθεί η πανηγυρική ομιλία κατά την έναρξη της «Internationale Arbeiterassoziation». Δεν ήταν τίποτε παραπάνω από ό,τι διακηρύσσεται ως ενιαίο τρίπτυχο στο Μανιφέστο: «Διαμόρφωση του προλεταριάτου σε τάξη, ανατροπή της κυριαρχίας της αστικής τάξης, κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας από το προλεταριάτο».
• Πόσο βολική υπήρξε η διάκριση «τακτικής» και στρατηγικής;
Η «αχίλλειος πτέρνα» του ουτοπικού σχεδιασμού βρίσκεται στην απομάκρυνση της «στρατηγικής» από την «τακτική». Ο ουτοπιστής δεν ενδιαφέρεται –για αντικειμενικούς και υποκειμενικούς λόγους– όσο πρέπει για τη μεθόδευση που θα οδηγήσει αποτελεσματικά στον τελικό στόχο. Το «προσκλητήριο του λόγου» σημαίνει τη διεξοδική ιστόρηση του τι θα πρέπει να γίνει και την ταυτόχρονη αποσιώπηση του πώς θα μπορούσε να γίνει. Αν οι «κοσμοδιορθωτές» του Μανιφέστου αδυνατούν να ξεπεράσουν τα όρια της εποχής τους, είναι γιατί η ανωριμότητα των ιστορικών συνθηκών τους κάνει «κοινωνικούς αλχημιστές». Ομως, στην ιστορική διαλεκτική, που διαφαίνεται στην ορθή συσχέτιση της θεωρίας με την πράξη, συνυπάρχει το παρόν με το μέλλον, η τακτική με τη στρατηγική. Η μονομερής προσήλωση στην τελευταία καλλιεργεί την αυθόρμητη –αλλά γενικά αβάσιμη– βεβαιότητα για τον ερχομό του καινούργιου, είτε με την αναγκαιότητα των οικονομικών νόμων είτε με την εσωτερική μεταμόρφωση των ατόμων.
*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
