Με αφορμή την πρόσφατη ανείπωτη τραγωδία των Τεμπών, τις αυθόρμητες μαζικές εκδηλώσεις αγανάκτησης του «πλήθους» που κατέκλυσαν την Ελλάδα και το σοκ που επέφερε «στην ήδη βαθιά ρυτιδιασμένη κυβέρνηση»1, δόθηκε η ιδέα για το παρόν δημοσίευμα ώστε να επιχειρηθεί μια ανάλυση της αντίδρασης του «πλήθους» και της ανάδρασης του «κράτους».
Με τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς που προέκυψαν από τις μεγάλες επαναστάσεις του 18ου αιώνα (κυρίως της Γαλλικής Επανάστασης του 1789) και την επινόηση της λαϊκής κυριαρχίας, ο «λαός» και το «έθνος» γίνονται θεσμικά δημιουργήματα στα πρώιμα νεωτερικά Συντάγματα. Κάθε κράτος έχει έναν κυρίαρχο «λαό» και κάθε ενιαίος λαός επιθυμεί το «κράτος» του. Ο «λαός» αποτελεί μετωνυμία του «βασιλιά», που έως τότε αποτελούσε εκκοσμίκευση του «Θεού»2, δηλαδή του αρχικού απόλυτου κυρίαρχου. Το «πλήθος», αντίθετα, είναι υλική οντότητα, πολλαπλότητα μοναδικοτήτων που δρουν από κοινού. Ο αρχικός ορισμός του «πλήθους» αφορά ένα ετερογενές σύνολο ανθρώπων, που ενεργούν από κοινού χωρίς αντιπροσώπευση, χωρίς κομματική ταυτότητα, χωρίς ενιαία ιδεολογία. Από τη στιγμή που αρχίζουν να απαιτούν οργανωμένα και συντεταγμένα, μεταλλάσσονται από «μάζα» σε «πλήθος» και γίνονται «πολιτικά υποκείμενα»3.
Κοινωνιολογικά: για τη φιλοσοφική πλευρά των μαρξιστών το «πλήθος» μετουσιώνεται σε ζωντανή εργατική δύναμη, ενώ για τη πλευρά των φιλελεύθερων φιλοσόφων το «πλήθος» παραμένει η φυσική κατάσταση των ανθρώπων πριν από τη θαυματουργή (;) μετουσίωση του «πλήθους» σε «λαό»: κάτι που διενεργείται μέσω της ενοποιητικής, ομογενοποιητικής επέμβασης του «κράτους».
Επομένως, το «πλήθος» αποτελεί για την «κρατική εξουσία» το αρχικό, φυσικό, ακατέργαστο, υλικό, μια σκιά που στοιχειώνει αδιάλειπτα τις προσπάθειες ομογενοποίησής του. Εξ ού και ο φόβος που προκαλεί στην καθεστωτική εξουσία η αντίδραση του «πλήθους». Το «πλήθος» αποτελεί για την εξουσία έννοια ξεπερασμένη, άξεστη, απρόβλεπτη. Γι’ αυτό και την απαγορεύει με κάθε τρόπο και, άμα τη εμφανίσει της, την τιμωρεί. Ισως επειδή ιστορικά είναι αδιαμφισβήτητο ότι το «πλήθος» έχει τη δύναμη να ανατρέψει εξουσίες, Συντάγματα και κράτη. Μια πρόσφατη υπενθύμιση των εκλογικών ανατροπών το 2009 και το 2012 μετά τις κινητοποιήσεις για τη δολοφονία του μαθητή Γρηγορόπουλου και των Αγανακτισμένων για την επιβολή των Μνημονίων αποδεικνύει διαχρονικά τη δύναμη του «πλήθους» και στις μέρες μας3. Ο «φόβος του πλήθους» προκαλεί ακόμα ρίγη στην εξουσία, όπως το είδαμε τελευταία με τις κινητοποιήσεις για την τραγωδία των Τεμπών. Οπου πρώτιστα το «πλήθος» είναι στη συντριπτική του πλειοψηφία νεανικό. Αυτής της νέας, αόρατης γενιάς, που δεν έχει πολιτική εκπροσώπηση. Με τις κινητοποιήσεις της να παρουσιάζονται ενστικτώδεις, αυθόρμητες, απρόσμενες, απατρονάριστες. Αρα, εξ ορισμού επικίνδυνες και δύσκολες να χειραγωγηθούν.
Πώς αντέδρασε η πολλαπλώς φθαρμένη εξουσία; Αρχικά, υποτιμώντας την οργή, δεν πρωτοτύπησε. Ξεκίνησε με την «επικοινωνιακή φωτογραφία του υπουργικού συμβουλίου με την πορνογραφημένη θλίψη»4. Ακολούθησε η επίδειξη βίας με ΜΑΤ, δακρυγόνα, βόμβες κρότου-λάμψης. Τα Τέμπη, ωστόσο, ήταν η σπίθα για να ξεκινήσει η φωτιά. Τα Τέμπη λειτούργησαν ως μεγεθυντικός φακός αποκάλυψης του θράσους, της υποκρισίας, της ύβρεως από την τετραετή διακυβέρνηση του επιτελικού κράτους, που με το αζημίωτο τα ΜΜΕ (κοινώς Πετσο-ταϊσμένα) φρόντιζαν επιμελώς να αποπροσανατολίζουν. Και μετά ήρθε η δήλωση του κυβερνητικού εκπροσώπου (που εύστοχα καταγράφεται ως πρωθυπουργικός… φίκος)4 «αναλαμβάνουμε την ευθύνη μας στο μέτρο που μας αναλογεί». Μια δήλωση-πρόκληση της νοημοσύνης…
Τι να υποθέσει ο εκπρόσωπος της νέας γενιάς; Της γενιάς της ανεργίας, της επισφάλειας, της φτώχειας, της πνευματικής μιζέριας; Της γενιάς που ολοφάνερα θα βιώσει πολύ χειρότερη ζωή απ’ αυτήν των προηγούμενων γενιών αφού αυτές δανείστηκαν από το μέλλον των νέων χωρίς να μπορούν να ξεπληρώσουν το χρέος τους; Ο πάντα εύστοχος «στηθοσκόπος της Καθημεριν-ότητας» τη χαρακτηρίζει ως προς το δεύτερο σκέλος της ως «πρόταση – Ιανό. Διπρόσωπη. Διμούτσουνη … αφού στο δήθεν αποφασισμένο να φερθεί με ειλικρίνεια και ευθύνη σκέλος μπαίνει το αποτύπωμα της κουτοπονηριάς, της υπεκφυγής, της στρεψοδικίας … το ένα φαντάζει σμιλεμένο από την γενναιότητα, το άλλο το σκαλίζει η θρασυδειλία»5. Και άρον άρον επιστρατεύθηκε η Dream Team της επικοινωνιακής αντεπίθεσης που συγκροτήθηκε από τους «αριστείς της κυβερνητικής θορυβοποιίας»5.
Και η αντιπολίτευση, πέραν του ξύλινου λόγου και της αδιάλειπτης παρουσίας της στα στημένα τηλεπαράθυρα, πώς αντέδρασε; Ποιος ο ενεργός της ρόλος στην ανάδειξη, λόγου χάρη, του κυνισμού των δηλώσεων του υπουργού Ανάπτυξης, της αχαρακτήριστα υποκριτικής απολογίας τού καθ’ ύλην υπεύθυνου υπουργού Μεταφορών (χαρακτηριστικό δείγμα κληρονομικής πολιτικής… αριστείας), της ζέσης επιστημονικού κουκουλώματος της τραγωδίας του μη εκλεγμένου υπερ-υπουργού «για όλες τις δουλειές»6;
Ειλικρινά διερωτώμαι μήπως όλο το φάσμα του πολιτικού μας κόσμου -των αρχόντων της τοπικής αυτο(;)διοίκησης συμπεριλαμβανομένων- έχει δεχτεί αξιωματικά από τον προηγούμενο ακόμη αιώνα ότι απευθύνεται σε πολίτες-βλάκες. Οχι στους -κατά τον διαχρονικά επίκαιρο (1941) Ευάγγελο Λεμπέση7– γεννημένους βλάκες, αλλά στους αποβλακωμένους. Δηλαδή σε όσους έγιναν βλάκες για λόγους κοινωνικούς, βλάκες βολεμένους μέσα στην ισοπεδωτική μετριότητα και ασημαντότητα. Αυτούς που η κοινωνική τους αναρρίχηση γίνεται βάσει της μαθηματικής αρχής της ισοδυναμίας και η στήριξή τους βάσει της αντανακλαστικής τους τάσης να συνασπίζονται (τις γνωστές «κλίκες»)8. Ετσι, μ’ έναν σύνθετο μηχανισμό μηχανικής τάξης βασισμένο στην αρχή της «ελάχιστης προσπάθειας», αντιμετωπίζουν οι «βλάκες» την ισχυρότερη –αλλά εμφανώς ολιγαριθμότερη– δύναμη των έξυπνων. Οντας ο βλάκας ζώον μόνιμα πανικόβλητο και έχοντας ως μόνο οδηγό το ένστικτο και καθόλου τη νόηση, αδυνατεί να αμυνθεί με λογικά μέσα. Καταφεύγει στον χαφιεδισμό, έχει ανάγκη τη στήριξη από τους ισχυρούς8 (βλέπε πολιτικούς) και δίνει τις μάχες του διαπλεκόμενος μ’ αυτούς με τα ανηθικότερα όπλα7: το ψεύδος, τη διαστροφή, τη ραδιουργία, τη συκοφαντία. Προκύπτει πλέον το ακλόνητο δόγμα: «η ανηθικότης να είναι αποκλειστικό προϊόν των βλακών»9!
Ποιες μεθόδους επιβολής θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει για την αντιστροφή του κλίματος που διαμορφώθηκε από την τραγωδία των Τεμπών στους βλάκες η πλευρά της κρατικής εξουσίας;
«Δάκρυα ή εξηγήσεις»;
Ας ανατρέξουμε στα ρεπορτάζ των πρώτων ημερών που ξεχείλιζαν από τα «δάκρυα», προσπαθώντας να απωθήσουν τα ορθολογικά ερωτήματα για το «πώς» και «γιατί» συνέβη κάτι τέτοιο. Για να είμαστε ακριβείς, η ίδια αντίληψη κυριάρχησε και στην τραγωδία-ολοκαύτωμα του 2018 στο Μάτι. Σε καμία περίπτωση η καθεστηκυία τάξη, ένθεν κακείθεν, δεν έθιξε ή δεν θίγει το πραγματικά κρίσιμο ζήτημα των υπηρεσιακών και πολιτικών ευθυνών. Θέτοντας τα ερωτήματα απλά: «ποιοι ακριβώς» και σε «ποια έκταση» δεν έκαναν αυτό που όφειλαν και μπορούσαν να κάνουν. Δεν πρόκειται για απόρροια επαγγελματικής ανεπάρκειας ή βαλκανικής καθυστέρησης, αλλά για πιστή εφαρμογή της κυρίαρχης συνταγής που θέλει τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ να προωθούν συνειδητά μια συγκεκριμένη εκδοχή απο-πολιτικοποίησης10.
Οπως π.χ. προσπαθεί να μας πείσει η «Καθημερινή» (4/3/2023) ότι «η μόνη χειροπιαστή και αναγνωρισμένη ευθύνη είναι αυτή του… σταθμάρχη». Γεγονός που επιβεβαιώνει ότι οι σημερινοί δημοσιογράφοι του Ομίλου Αλαφούζου (τότε στον ραδιοφωνικό ΣΚΑЇ και, τώρα, προφανώς στην εμβληματική εφημερίδα του Ομίλου και της καθεστωτικής κατάστασης) έχουν εμπεδώσει τα μαθήματα που διδάχτηκαν στις απαρχές της ιδιωτικής ραδιοτηλεόρασης (βλέπε «On Air», Η τεχνική της ραδιοφωνικής επικοινωνίας Γραμμή Α.Ε., Παλλήνη, Μάρτιος 1988)10. Στα μαθήματα αυτά γινόταν σαφές ότι σκοπό της ραδιοτηλεοπτικής ενημέρωσης δεν αποτελεί η πληροφόρηση του κοινού για τις αιτίες και τα διακυβεύματα των εξελίξεων, αλλά η ψυχαγωγία του, μέσω ενός ανορθολογικού παιχνιδιού συναισθημάτων δίχως περιττή σκέψη και προβληματισμούς. Αφού «ένα δελτίο ειδήσεων είναι 50% ειδήσεις και 50% σόου»10!
Είναι πασιφανές ότι στη χώρα μας την τελευταία τετραετία σε υπερθετικό βαθμό η τηλεόραση, δημόσια και ιδιωτική, ασχολείται αποκλειστικά με την αποβλάκωση του κόσμου. Οπότε εύκολα ο προπαγανδιστικός μηχανισμός, ευκαιρίας δοθείσης κάποιου άλλου συμβάντος, σοβαρού ή μη, κατασκευασμένου ή μη, θα εκτρέψει την ατζέντα της επικαιρότητας. Να θυμηθούμε τοπικά την περίπτωση του νοσοκομειακού νευροχειρουργού, που προσωρινά χρησιμοποιήθηκε για να αποπροσανατολίσει;
«Στις έρευνες της κοινής γνώμης ο κόσμος αναγνωρίζει ότι η διαφθορά είναι διευρυμένη, ότι υπάρχει συνταγματικό ζήτημα υποκλοπών, ότι η δημοκρατία συρρικνώνεται… κι όμως αυτά τα φαινόμενα δεν προκάλεσαν κοινωνική αντίδραση… αντίθετα τα Τέμπη ήταν το συμβάν για να υπάρξει έκρηξη της συσσωρευμένης οργής…»11.
Ο μόνος φόβος, ως εκ τούτου, για την καθεστωτική πραγματικότητα παραμένει η πίεση από το «πλήθος», ειδικά αν αυτή συνεχιστεί και κλιμακωθεί.
«Είναι ο λαός για λίγο σαστισμένος/μα πάλι με ελπίδα καρτερά/σαν βλέπει τον αγώνα θεριεμένο/που σύμβολα αρχίζει να γεννά»12.
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
*Ευάγγελου Λεμπέση, «Η επαναστατική μάζα & η τεράστια σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω», Εκδόσεις των Φίλων
1. Γιάννη Λούλη, «Εφημερίδα των Συντακτών», 28-30 Απριλίου 2023
2. Εως πρόσφατα, κοινωνιολογικά δεν είχε υπάρξει «ενδιάμεσος μεταξύ των ανθρώπων και του… Θεού», πλην τελευταία του απερχόμενου εισαγγελέα του Αρείου Πάγου…
3. Κώστα Δουζίνα, «Εφημερίδα των Συντακτών», 20 Μαρτίου 2023
4. Χρύσας Κακατσάκη, «Documento», 19 Μαρτίου 2023
5. Παντελή Μπουκάλα, «Καθημερινή», 13 Μαρτίου 2023 (αναφέρεται στους κ.κ. Γεωργιάδη, Βορίδη, Πλεύρη, Βούλτεψη, Μαρκόπουλο)
6. Νόρας Ράλλη, «Γεραπετρίτης θα γενώ», «Εφημερίδα των Συντακτών», 6-7 Μαΐου 2023
7. Ευάγγελου Λεμπέση, «Η επαναστατική μάζα & η τεράστια σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω», Εκδόσεις των Φίλων
8. Γιώργου Μουλά, Εφημερίδα «Θεσσαλία», 29 Μαρτίου 2023, «Οι Λούμπεν του Βόλου»
9. Βασίλη Ραφαηλίδη, «Το όπλο της βλακείας», «Κείμενα στο Εθνος», Εκδόσεις Θεωρία, 1984
10. Τάσου Κωστόπουλου, Κρυφά Χαρτιά, «Εφημερίδα των Συντακτών», 11-12 Μαρτίου 2023
11. Γιάννη Μαύρου, εφημερίδα «Εποχή», 2 Απριλίου 2023
12. Από τα «Ποιήματα της Φυλακής» του Αλέκου Παναγούλη
