Οι προσφυγικές συνοικίες ως τοπόσημα των πόλεων

Ενα ταξίδι στον χρόνο σε μια τυπική προσφυγική γειτονιά, με συνοδοιπόρους τους κατοίκους της, γηγενείς και πρόσφυγες, και μέσα από πλούσιο φωτογραφικό υλικό, προσφέρει με το νέο βιβλίο του, με τίτλο «Από τον συνοικισμό των Περιβολίων Πειραιά στην Παλιά Κοκκινιά», ο Πειραιώτης ερευνητής της τοπικής Ιστορίας, Παντελής Μάναλης.

Ο συγγραφέας, έχοντας και ο ίδιος βιώματα από αυτή τη γειτονιά, μέσα από την επεξεργασία πλούσιου αρχειακού υλικού, φωτογραφικών ντοκουμέντων αλλά και προφορικών μαρτυριών μάς δίνει τη δυνατότητα να γνωρίσουμε πολλές πλευρές από τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν προσφυγικοί πληθυσμοί, κυρίως οι πολυπληθείς Μικρασιάτες, κατά την εγκατάστασή τους σε διάφορες συνοικίες του Λεκανοπεδίου, αλλά και την επίδρασή τους στη διαμόρφωση των πόλεων κατά το πέρασμα του χρόνου.

Ο ίδιος σε εισαγωγικό σημείωμά του αναφέρει, μεταξύ άλλων:

«Οι προσφυγικές συνοικίες αποτελούσαν και αποτελούν –ακόμη και σήμερα– τοπόσημα των πόλεων στις οποίες δημιουργήθηκαν, όχι μόνο ως οικήματα, τα οποία αναγέρθηκαν και επηρέασαν ή διαφοροποίησαν το δομημένο περιβάλλον, αλλά και ως προς τη συνεισφορά τους στις λειτουργίες αυτής καθαυτήν της πόλης. Μια πόλη δεν αποτελεί απλώς ένα δομημένο σύστημα από κτίρια, δρόμους και ελεύθερους χώρους, αλλά πλαισιώνεται από ένα πλήθος ποικίλων λειτουργιών (οικονομικών, διοικητικών, οικιστικών, περίθαλψης και υγείας, παιδείας κ.ά.) και κυρίως από ένα πλέγμα σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ των πολιτών της».

Για αυτό τον λόγο, το βιβλίο δεν περιορίζεται στα στενά όρια της Παλιάς Κοκκινιάς, τυπικό παράδειγμα προσφυγικής συνοικίας.

Η γειτονιά εντάσσεται και περιγράφεται μέσα στο γενικότερο κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο του πρώτου μεγάλου βιομηχανικού κέντρου της χώρας, τον Πειραιά, και έτσι έρχεται στην επιφάνεια ένας ολόκληρος κόσμος που προσπαθεί να στεριώσει στον Συνοικισμό των Περιβολίων και με την έλευση των προσφύγων δημιουργούν, από κοινού, την Παλιά Κοκκινιά.

Πριν από τους Μικρασιάτες είχαν φτάσει Αρμένιοι πρόσφυγες, που διαμόρφωσαν τα δικά τους χαρακτηριστικά. Οι δυσκολίες ήταν πολλές και κοινές για πρόσφυγες και γηγενείς.

«Οι πρώτες παράγκες του συνοικισμού της Αγίας Σωτήρας (Παλιά Κοκκινιά) ήταν ξύλινες, με στέγη από πισσόχαρτο και πάτωμα από χώμα πατημένο. Οι ευτελείς αυτές κατασκευές αποπερατώθηκαν με ταχείς ρυθμούς, δεδομένου ότι υπήρχε η ανάγκη μιας πρόχειρης έστω λύσης για άμεση στέγαση των προσφύγων. Οι δρόμοι της περιοχής ήταν χωμάτινοι, με λάσπη τον χειμώνα και σκόνη το καλοκαίρι. […] Για να προφυλαχθούν οι πρόσφυγες από το κρύο χρησιμοποιούσαν κουρελούδες και τσουβάλια», περιγράφει ο συγγραφέας.

Το βιβλίο εντάσσεται στην εκδοτική σειρά του Ινστιτούτου Μελέτης της Τοπικής Ιστορίας & της Ιστορίας των Επιχειρήσεων (Ι.Μ.Τ.Ι.Ι.Ε.), με τον γενικό τίτλο «Τοπική Ιστορία», καθώς αποτελεί μια ενδιαφέρουσα συμβολή για την τοπική ιστορία του Πειραιά, που παράλληλα άπτεται και μιας από τις σημαντικότερες πτυχές της σύγχρονης Ιστορίας μας, αυτήν της Μικρασιατικής Καταστροφής και της αποκατάστασης των προσφύγων στην Ελλάδα.