Με έκπληξη μάθαμε πρόσφατα ότι ο Δήμος Καρδίτσας προχωρά στη μετατροπή της ιστορικής Δημοτικής Αγοράς και της οδού Βάλβη σε Ανοιχτό Κέντρο Εμπορίου, «Open Mall», ένα δημόσιο έργο που αναθεωρεί την ταυτότητα του ιστορικού κέντρου της πόλης, στα όρια της πρόκλησης. H σοβαρότητα του θέματος, που θα έχει βαρύτατη σημασία για το μέλλον της πόλης, καθώς αντιμετωπίζει το παρελθόν σαν «άγραφο χάρτη», μας κάνει να αισθανόμαστε την ευθύνη και την υποχρέωση μιας δημόσιας τοποθέτησης.
Η πόλη σαν Αγορά: Η Καρδίτσα από την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος, το 1881, είναι κατ’ εξοχήν πόλη της Αγοράς.
Το περίφημο «παζάρι της Τετάρτης», τόπος συνάντησης και ευρύτερων διασυνδέσεων του κάμπου και των ορεινών Αγράφων στη Δυτική Θεσσαλία, ένα υλικό, εθνογραφικό και ανθρωπολογικό «σύμπαν» (από αγροτικά προϊόντα, χειροτεχνίες και εργαλεία, μέχρι φορεσιές και ντοπιολαλιές), προϋπήρχε της πόλης. Εντάχθηκε στο πρώτο σχέδιο πόλεως το 1884, μέχρι να πάρει οριστική θέση στο «άστυ», στην πλατεία και στο κτίριο της Δημοτικής Αγοράς το 1928.
Γύρω από αυτή την «αγορά», που εξελίσσεται μαζί με το παζάρι σε «κοιλιά της πόλης», όπως θα έλεγε ο Εμίλ Ζολά, συμπυκνώνεται η σχέση της πόλης με τη μεγάλη προϊστορία των τσιφλικιών του κάμπου, στο υπέδαφος του οποίου υπάρχει ο «κόσμος» του πρώτου νεολιθικού γεωργοκτηνοτρόφου στην Ευρώπη.
Ιστορικό κέντρο σε νέα πόλη: Η μόνη μνημειακότητα της Καρδίτσας, που δημιουργήθηκε στη θέση ενός μικρού οθωμανικού οικισμού, είναι το ιπποδάμειο ρυμοτομικό σχέδιο, χωρίς αίγλη άλλων εποχών, γεγονός που έθεσε πριν από σαράντα χρόνια τη μεγάλη πρόκληση των κριτηρίων με τα οποία ορίζεται το ιστορικό της κέντρο και στη συνέχεια γίνεται επιλογή για τα διατηρητέα κτίρια. Πρόκειται για μια εξαιρετική και καθοριστική ιδιομορφία.
Τα παραπάνω είναι θεμελιωμένα με πολυετή επιτόπια έρευνα, αλλά και στα κρατικά αρχεία της Γαλλίας και της Βρετανίας.
Γενικότερα, όταν προκύπτει η Αγορά ως κτίριο, υπάρχει ένα έτοιμο υπόβαθρο, το οποίο αρχίζει μεταξύ άλλων από τη διπλωματική μας εργασία στο ΕΜΠ το 1978 (με την επίβλεψη των δασκάλων Γ. Σαρηγιάννη, Κ. Γεράρδη, Δ. Αντωνακάκη), που αφορά το ανεξερεύνητο, τότε, σύνολο δώδεκα οικισμών της Δυτικής Θεσσαλίας και το κεφαλοχώρι Φανάρι, το οποίο τεκμηριώνεται ως αλληλοεξαρτώμενο «παραδοσιακό δίκτυο» αντί του μεμονωμένου οικισμού, που χρήζει αρχιτεκτονικής προστασίας σε συνδυασμό με χωροταξική, πολεοδομική ανάπτυξη. Η διπλωματική εκδόθηκε από την έδρα Πολεοδομίας το 1979, παρουσιάστηκε το 1980 στον κύκλο «Νέων δημιουργών» στην γκαλερί ΩΡΑ και έγινε αντικείμενο πληθώρας δημοσιεύσεων.
Ετσι αποκτήσαμε το συγκριτικό πλεονέκτημα της σε βάθος γνώσης της περιοχής, την οποία παραχωρήσαμε χωρίς αμοιβή και πνευματικά δικαιώματα στην Αυτοδιοίκηση.
Αρχιτεκτονική των μηχανικών: Αρχές της δεκαετίας του 1980, η έρευνα είχε επεκταθεί ήδη στα κτίρια νέας εποχής, στα αρχεία για τις ευρωπαϊκές Αγορές του 19ου αι., με σημείο αναφοράς τη «μήτρα», τις Halles (κεντρική Αγορά), του Παρισιού, και τότε διατυπώνεται για πρώτη φορά ο χαρακτηρισμός για την Αγορά Καρδίτσας: «Αρχιτεκτονική των μηχανικών – πρόδρομος του πρώτου ευρωπαϊκού μοντερνισμού». Εκείνη την εποχή απουσίαζε κάθε κουβέντα για «ιστορικό κέντρο», ενώ το κτίριο της Αγοράς ήταν ερειπωμένο και τελείως απαξιωμένο, με εξαίρεση την ιδιοφυή χρήση του από τον Θόδωρο Αγγελόπουλο στην ταινία «Θίασος».
Επιχείρηση Πολεοδομικής Ανασυγκρότησης: Τότε ακριβώς, μια ευτυχής συγκυρία οδήγησε όχι μόνο στη σωτηρία του κτιρίου της Δημοτικής Αγοράς, που προοριζόταν για κατεδάφιση, αλλά σε μια σπάνια για τα ελληνικά δεδομένα συνολική πρόταση αναβάθμισης-ανάπτυξης της πόλης μέσω ανάδειξης των διαχρονικών της λειτουργιών, με επίκεντρο τη σχέση πόλης-υπαίθρου, ήδη απειλούμενη από την αστική ανοικοδόμηση με πολυκατοικίες. Η συγκυρία αυτή συμπίπτει με την εξαγγελία από τον υπουργό ΥΠΕΧΩΔΕ Αντώνη Τρίτση της Επιχείρησης Πολεοδομικής Ανασυγκρότησης για το σύνολο της χώρας.
Στις αρχές του 1982, ομάδα νέων, που ο Τρίτσης μάς έδωσε την ευκαιρία απόκτησης πτυχίου δημοσίου μελετητή, σχηματίσαμε την ομάδα ΠΟΛΙΣ, με επικεφαλής την έμπειρη πολεοδόμο Ελισάβετ Βακαλοπούλου (1924-2021). Υποβάλαμε προτάσεις για την πόλη, που μεταξύ άλλων αντιμετώπιζαν την κτιριακή κληρονομιά.
Πόλη πάνω στην ύπαιθρο: Στη συνέχεια, το 1986, κερδίσαμε το πρώτο βραβείο στον πανελλήνιο αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την ανάπλαση του ιστορικού συνόλου της αγοράς, με διαφορά μόλις μιας ψήφου, και με «μήλον της Εριδος» το κτίριο της Αγοράς, το εάν θα διατηρηθεί στην αρχική του μορφή μαζί με τη ζωντανή χρήση του (η πρότασή μας) ή θα αναπλασθεί σε εμπορικό-πολιτιστικό κέντρο Eurocenter, όπως λέγαμε τότε αντικρούοντας αυτό το ενδεχόμενο. Στην εφαρμογή επικράτησε βέβαια η ευάλωτη «μέση λύση», συνήθης εκεί που υστερεί η κουλτούρα δημόσιων έργων.
Το να δίνεις μάχη, πάντως, στις αρχές της δεκαετίας του 1980 για τη διάσωση του κτιρίου της Αγοράς, αλλά και για τη μετατροπή του παρακείμενου Ηλεκτρικού Εργοστασίου σε πολυλειτουργικό Θέατρο ή για την οδό Βάλβη ως δρόμο της αγοράς –ανοιχτή στοά (Passage)– ήταν πέτρα σε λιμνάζοντα νερά, καθώς ετίθετο για πρώτη φορά το θέμα προστασίας του συνόλου τόσο των κτιρίων όσο και των χρήσεών τους.
Ολα τα παραπάνω, καθώς και πρωτότυπα ευρήματα έρευνας, βρίσκονται και πάλι κατατεθειμένα στην Αυτοδιοίκηση για το «κοινό καλό».
Η Αγορά Μνημείο Ευρωπαϊκής Κληρονομιάς: Το κτίριο της Αγοράς διασώζεται. Το 1992 ανακηρύσσεται –γεγονός μοναδικό για μοντέρνο κτίριο– Μνημείο της Ευρωπαϊκής Κληρονομιάς. Χρηματοδοτείται και αποπερατώνεται το 1998.
Η Δημοτική Αγορά της Καρδίτσας δεν είναι μόνο κτίριο-κέλυφος. Την εποχή που χτίζεται (1928-30), μετά τη μικρασιατική καταστροφή και την αγροτική μεταρρύθμιση, με τον τρόπο που χτίζεται (μπετόν, γυαλί και σίδηρος), συμβολίζει την είσοδο στον μοντέρνο κόσμο με αστική περηφάνια, πίστη στην τεχνική πρόοδο, πολεοδομική αισιοδοξία. Ο ευρωπαϊκός μοντερνισμός δεν είναι στιλ, είναι μια ολόκληρη εποχή χωρίς επιστροφή και η απάντηση στο ερώτημα «ποιοι είμαστε;» δόθηκε τότε. Το γεγονός έλαβε χώρα άπαξ, συγχρονισμένο με πολλές ιδέες και έργα την ίδια εποχή στην Ελλάδα. Και είναι «θεμέλιο» όλων των μετέπειτα εξελίξεων. Η συνέχεια, που είναι άλλο πράγμα, είναι ανοιχτή σε όλες τις ερμηνείες και τους εμπλουτισμούς.
Δρόμος της Αγοράς – Ανοικτό Μουσείο: Με παρόμοιο πνεύμα προσεγγίσαμε την ανάπλαση όψεων της οδού Βάλβη το 1999, με την πρόταση «Δρόμος της Αγοράς – Ανοικτό Μουσείο».
Μάλιστα ο αείμνηστος αρχαιολόγος Γιώργος Χουρμουζιάδης όρισε την ιδέα ανάδειξης του μακράς διαρκείας παρελθόντος της πόλης –με τη μορφή εικονογραφίας και ιχνογραφίας τοίχου (εγχάρακτα ιδεογράμματα και γκράφιτι) στην πρόταση μας– ως «Ενεργό Αρχαιολογία», πρωτοτυπία με διεθνείς επιστημονικά όρους.
Σημειωτέον ότι η πρόταση απέσπασε ένταξη της Βάλβη στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα Habitat Agenda 2001.
Τεχνικές διαχείρισης του Δημόσιου Χώρου: Τον επίπονο αγώνα, ωστόσο, για πλαίσιο ειδικών όρων δόμησης και προστασίας χρήσεων στο σύνολο της Αγοράς δεν τον κερδίσαμε.
Στην πορεία του χρόνου το έργο κατατεμαχιζόταν, με την αταξία και την εγκατάλειψη να κυριαρχούν σε όλη την περιοχή. Ετερόκλιτες χρήσεις διανθισμένες με μπαρ και υπηρεσίες του δήμου, όπως και φτηνές λύσεις κατασκευής χωρίς επίβλεψη, κατέστησαν την Αγορά φθαρμένη και ανενεργή, τη Βάλβη απαξιωμένo «πεζόδρομο», το ηλεκτρικό εργοστάσιο κουφάρι, σε αντίθεση με το παζάρι της Τετάρτης που συνέχιζε να θάλλει. Ετσι μοιραία ήρθε το τέλος και της σύμβασης μετά από περίπου 25 χρόνια(!) και με ανεξόφλητη πλήρως την αμοιβή της Βάλβη (πάνω από εκατόν πενήντα κατατεθειμένα σχέδια και πινακίδες στην Αυτοδιοίκηση).
Σκόπιμα παρακάμπτουμε τα παραπάνω, καθώς και τη συστηματική, πρωτοφανή σε επιστημονικό περιβάλλον υποκλοπή πνευματικού έργου με παραλλαγές, ανακρίβειες και δίχως αναφορές.
Δεν πρόκειται για το απατηλό κλισέ «παθογένειες» ως βιολογική μοίρα, αλλά για το μοντέλο «τεχνικές διαχείρισης» του δημόσιου χώρου, που υποκαθιστά την Αρχιτεκτονική-Πολεοδομία και εκμηδενίζει τον ρόλο του επιστήμονα δημιουργού, μέρος του οποίου είναι το «άνοιγμα» του έργου στην κοινωνία και η άμεση συμβολή στον δημόσιο βίο. Τελική συνέπεια είναι το μαζικό ισοδύναμο του τυποποιημένου επιστήμονα–ιδιώτη και η παντοδυναμία του διαχειριστή-μεσολαβητή, με ασύλληπτες μελλοντικά επιπτώσεις στον χώρο.
Open Mall αντί Δημοτικής Αγοράς: Οι τοπικές αρχές εμφανίζονται τελικά να αντιμετωπίζουν ένα τόσο φορτισμένο ιστορικά κτίριο της Δημοτικής Αγοράς με τη νοοτροπία ιδιοκτήτη ξενοίκιαστων καταστημάτων, τα οποία επείγονται να αξιοποιήσουν. Στην ίδια λογική «Open Mall» εντάσσεται η Βάλβη και το σύνολο αγοράς, όπως όλο το Κέντρο της πόλης, μέχρι το ιστορικό πάρκο «Παυσίλυπο».
Παρακάμπτοντας την αυτονόητη πολεοδομική-αρχιτεκτονική διάκριση Αγοράς – Mall, επισημαίνουμε ότι ο Δήμος Καρδίτσας ανακαλύπτει το Open Mall σε εποχή έντονου προβληματισμού για το μέλλον του.
Η μετατροπή του ιστορικού συνόλου σε Open Mall, δίχως υπερβολή ακυρώνει το έργο τεσσάρων δεκαετιών, που θεμελίωσε την τοπική ταυτότητα και έκανε γνωστή την Καρδίτσα έξω από τα σύνορά της, καθώς το μετατρέπει σε ένα άδειο κέλυφος, σε φωτορεαλιστικό περιβάλλον οθόνης, όσο επιτρέπουν να κρίνουμε οι εικόνες στον Τύπο, σε «θέαμα» πανομοιότυπο παντού, άρα και με τον «επισκέπτη», όπου στοχεύει, πιθανό μελλοντικά απόντα.
Δεν περνάει απαρατήρητο μάλιστα ότι το έργο προαναγγέλλεται ταυτόχρονα σε πάνω από 60 ελληνικές πόλεις ως «λίφτινγκ» πολλών εκατομμυρίων ευρώ: «Μαζικές αναπλάσεις: Τα κέντρα πόλεων µεταµορφώνονται σε open malls».
Μαζική τυποποίηση: Αρα, στον τυποποιημένο επιστήμονα αντιστοιχεί μοιραία και το μαζικό, τυποποιημένο Open Mall. Προς τι επομένως η ανησυχία για την «τεχνητή νοημοσύνη» και το ChatGPT; Ούτε λόγος φυσικά για προστασία ή κίνητρα επαναφοράς παραδοσιακών χρήσεων, παρά τον σύγχρονο πλούτο ιδεών και μέσων σήμερα.
Αυτό παραβιάζει επίσης και μια μεγάλη ευρωπαϊκή παράδοση, όπου τα ιστορικά κέντρα των πόλεων ασκούν αδιαμφισβήτητη έλξη γιατί συμπυκνώνουν το παρελθόν. Σήμερα, ακόμη και ένα κτίριο ή ένας χώρος όπως μια Αγορά, που διεθνώς επιβιώνει σαν σπάνιος «αστικός θύλακας» συμβίωσης του αρχαϊκού με το μοντέρνο, είναι σύμβολα αναγνώρισης των πόλεων. Η Δημοτική Αγορά Καρδίτσας μαζί με το περιεχόμενο και το περιβάλλον της είναι ένα τέτοιο μοναδικό ιστορικό και ταυτόχρονα καθημερινό σύμβολο, στο οποίο αποτολμάται ακύρωση.
Τομή: ακύρωση και μεταγλώττιση
Εδώ επομένως συμβαίνει μια τομή και εδώ θέλουμε να επικεντρώσουμε: Ο περίγυρος της υπαίθρου με νέες εξαιρετικά ενδιαφέρουσες δραστηριότητες στα ίχνη των παλιών, η πόλη που βαδίζει παρόμοια στα ίχνη της παλιάς αστικής παράδοσης, η ύπαιθρος και η πόλη που συνεχίζουν να διασταυρώνονται στο παζάρι της Τετάρτης, το ανανεωμένο ενδιαφέρον για το «τοπικό», όλα όσα επιμένουν και αντέχουν παρά τα δύσκολα χρόνια, αποδεικνύουν ότι είναι μια επικίνδυνα αυθαίρετη επιλογή, όπως άλλωστε επιβεβαιώνουν και διάσπαρτες ειδήσεις τελευταία, στα όρια της… φάρσας (π.χ. οι αγορές –markets– κάνουν marketing και ξανασυστήνονται στο κοινό: Τhe Authentic Mall, Το γαλλικό κανάλι Canal+ στην Καρδίτσα: Τσαρούχια project κ.λπ.).
Ακόμη και η μεταγλώττιση σε Open Mall αποτελεί τομή, φωτίζει δύο σοβαρά θέματα: 1. τη βίαιη ρήξη με την επιστημονικά θεμελιωμένη ιστορική ταυτότητα και κληρονομιά και 2. την επίσης βίαιη έξοδο από την ευρωπαϊκή κατεύθυνση, από εδραιωμένους και φυσικούς πλέον δεσμούς και πλούσιες ανταλλαγές.
Επίσης, σε εποχή που ένα πολύπλοκο σύστημα αστικών, τεχνολογικών και οικολογικών εξελίξεων επηρεάζει πλέον και το πιο απόμακρο σημείο του πλανήτη, το Open Mall εμφανίζεται ως ακύρωση «σχεδιασμού» με ενσωματωμένες προτεραιότητες σε θέματα αιχμής, όπως η καταστροφική πλημμύρα και η πανδημία στην Καρδίτσα, που έπληξαν και τη Δημοτική Αγορά. Προφανώς πρόκειται για μια θεώρηση των πραγμάτων που αντιμετωπίζει το ιστορικό κέντρο ως έναν πεζόδρομο ή κεντρική πλατεία που αλλάζουν μορφή κάθε δεκαετία.
Επείγουσα διακοπή: Είναι επείγουσα ανάγκη να μπει ένας «διακόπτης» σ’ αυτή την καταστροφική θεώρηση, να γίνει εκτροπή από την αυθαίρετη κατάσχεση του δημόσιου χώρου, που υποθηκεύει στην τρέχουσα επικαιρότητα το μέλλον του τόπου. Επί τέσσερις δεκαετίες η διάσωση της Αγοράς της πόλης απέδειξε ότι όταν το παρελθόν αντέχει, δεν κάνουμε αναβίωση του παρελθόντος, ούτε ακύρωσή του, αλλά κάτι εξαιρετικά σύνθετο: διατήρηση και ενσωμάτωση της μνήμης στην καθημερινή λειτουργία της πόλης, για τους κατοίκους πρώτιστα.
Αυτό σημαίνει ότι η Αγορά (μαζί με το παζάρι) προστατεύεται στον χώρο ως ζωντανό Μνημείο του εαυτού της, ως Κέντρο σπάνιας σύντηξης αγροτικού, λαϊκού και αστικού Πολιτισμού, και δεν αποσύρεται στα «αρχεία» ιστορικών αναμνήσεων και αφηγήσεων σε πόλη-tabula rasa κατά τα άλλα!
*Αρχιτέκτων ΕΜΠ. Το 2020 προβλήθηκε εκπομπή για τη Δημοτική Αγορά Καρδίτσας στο κανάλι της Βουλής (σειρά «Αστικό τοπίο»)
