Λίγο πριν από το τέλος του Μεσοπολέμου «το φαινόμενο της ληστοκρατίας έκλεινε έναν κύκλο βίας και αίματος που είχε ταλανίσει την Ελλάδα για περισσότερα από εκατό χρόνια.
Επρόκειτο για έναν κύκλο αντιεξουσίας από αδικημένους και κατατρεγμένους ανθρώπους, κυρίως της υπαίθρου, που άρχισε σχεδόν με την ίδρυση του ελληνικού κράτους και τελείωσε μέσα σε έναν καταιονισμό αίματος, στα χρόνια της δεκαετίας του ΄30».
Από αυτό το κοινωνικό φαινόμενο που περιγράφεται στο βιβλίο του Βασίλη Τζανακάρη «Οι λήσταρχοι» αντλεί έμπνευση ο εικαστικός Κώστας Μίχος. Η πρόσφατη δουλειά του με τον τίτλο «Στο κλαρί» εκτέθηκε από τις 29 Δεκεμβρίου έως και τις 14 Ιανουαρίου 2023 στην Chili Art Gallery στο Θησείο. Ο καλλιτέχνης μιλά στην «Εφ.Συν.» για τον απέθαντο Φώτη Γιαγκούλα, τις ζωοκλοπές, τον κώδικα τιμής και τον ποινικό κώδικα, την Arte Povera και την εικαστική δομή των μπουκαλιών.
● Τι σας έκανε να ασχοληθείτε με την περίοδο της ληστοκρατίας;
Οπως αναφέρω και στον υπότιτλο της έκθεσης, τα έργα μου αποτελούν μια εικαστική αναφορά στο συγγραφικό έργο του Βασίλη Τζανακάρη. Αναφέρομαι στο βιβλίο «Οι λήσταρχοι» (2016, εκδ. Μεταίχμιο) που αποτέλεσε επανέκδοση παλαιότερου πονήματος του συγγραφέα υπό άλλο τίτλο, αλλά και το «Φώτης Γιαγκούλας, ο απέθαντος και άλλες ληστρικές ιστορίες» (2013, εκδ. Μεταίχμιο). Η φαντασία μου όμως τροφοδοτήθηκε ακόμα και από τις πηγές που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας.
● Τι χαρακτηριστικά έχει αυτή η περίοδος και ποια η σχέση της με τη σημερινή εποχή;
Μιλάμε για τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του σύγχρονου ελληνικού κράτους, κατά τη διάρκεια των οποίων τέθηκαν τα θεμέλια των θεσμών του. Οποιος λοιπόν επιθυμεί σοβαρά να ερμηνεύσει τα πολιτικο-κοινωνικά γεγονότα του καιρού του, θα πρέπει προηγουμένως να έχει μελετήσει ενδελεχώς κάτω από ποιες συνθήκες διαμορφώθηκαν οι θεσμοί τής υπό εξέταση χώρας. Τουλάχιστον αυτά ισχυρίζονται οι περίφημοι καθηγητές D. Acemoglou και J.A. Robinson, στο συλλογικό τους έργο «Γιατί αποτυγχάνουν τα έθνη».
Οι σχέσεις της περιόδου που πραγματεύομαι στα έργα μου με τη σημερινή είναι πολλές. Για να γίνω όμως περισσότερο σαφής ως προς τον προηγούμενο ισχυρισμό μου, θα σας πω μόνο πως οι θεσμοί του ελληνικού κράτους τότε είτε βρίσκονταν σε υβριδικό στάδιο είτε ήταν εντελώς ανύπαρκτοι. Η αστυνόμευση των πόλεων και της υπαίθρου, επί παραδείγματι, ήταν ένα σοβαρό ζητούμενο.
Ενώ λοιπόν για κάποιους ιστορικούς λόγους οι άνθρωποι του λεγόμενου δυτικού κόσμου ψάχνοντας το δίκιο τους θεωρούσαν φυσική κι επακόλουθη την προσφυγή τους στα αστυνομικά τμήματα και στα δικαστήρια, οι αντίστοιχοι Βαλκάνιοι προτιμούσαν ν’ ανοίγουν αιματηρούς κύκλους αντεκδικήσεων, που σήμερα μας είναι γνωστοί ως «βεντέτες», ή να τιμωρούν τη ζωοκλοπή με… ζωοκλοπή. Παρά την πρόοδό μας, σε πολλούς τομείς η απόσταση που μας χωρίζει θεσμικά από τις χώρες αυτές εξακολουθεί να είναι χαώδης.
● Υπάρχει κώδικας τιμής σε μια ληστεία; Ποιος ήταν; Ποιος είναι;
Αφού μιλάμε για κώδικα τιμής και όχι για ποινικό κώδικα, οφείλω να ομολογήσω πως ναι, μια ληστεία μπορεί να περιβληθεί με έναν μανδύα τιμής. Αποφθεγματικά θα σας έλεγα ότι είναι τίμιο να ληστεύει κανείς έναν ληστή. Μόνο μέσα απ’ αυτό το πρίσμα μπορεί να εξηγηθεί και η λαϊκή αποδοχή της δράσης προσωπικοτήτων όπως ο Ρομπέν των Δασών στην Αγγλία, ο Janosik στην Πολωνία, ο Τσακιτζής στην Τουρκία, ο Κατσαντώνης ή ο Νταβέλης στην Ελλάδα κ.λπ.
Κοινό χαρακτηριστικό στις ζωές όλων αυτών των ανθρώπων είναι ότι «βγήκαν στο κλαρί» εξωθούμενοι από τις αδικίες που οι ίδιοι υπέστησαν από το κράτος ή τις κοινωνίες όπου ζούσαν. Οταν λοιπόν οι θεσμοί του κράτους λειτουργούν εύρυθμα, όταν υπάρχει αστυνομία που εξιχνιάζει εγκλήματα και συλλαμβάνει τους ληστές, τόσο αυτούς που φορούν κουκούλες όσο κι εκείνους που φορούν γραβάτες, όταν τα δικαστήρια λειτουργούν ανεξάρτητα δικάζοντας άμεσα και δίκαια, τότε εκλείπουν οι λόγοι της δράσης των διάφορων Νταβέληδων. Οσο περισσότερο μέσα σε μια κοινωνία η λειτουργικότητα των θεσμών συρρικνώνει τις αδικίες τόσο πιο ισχυρό περιεχόμενο αποκτά η ρήση της Μάργκαρετ Θάτσερ «το έγκλημα είναι έγκλημα» (a crime is a crime).
● Με ποια μέσα δημιουργείτε; Ποια σκέφτεστε να εντάξετε στην επόμενη δουλειά σας;
Θέλω να χρησιμοποιώ κάθε τι που πέφτει στα χέρια μου. Από χρώματα διαφόρων ειδών και χαρτιά ποικίλων μεγεθών μέχρι μουσαμάδες, πηλό, ξύλα, παλιοσίδερα και γενικώς ό,τι άλλο βρίσκω εύκαιρο τη στιγμή που θέλω να εκφραστώ. Το βασικότερο όμως μέσο που χρησιμοποιώ είναι το αυγό στρουθοκαμήλου το οποίο συγκολλώ σε διάφορες κεραμικές επιφάνειες. Η ιδέα αυτή προέκυψε όταν έτυχε να πέσει στα χέρια μου ένα τέτοιο αυγό πάνω στο οποίο ήθελα να ζωγραφίσω.
Ομως δεν ήξερα τι ακριβώς να φτιάξω, ώστε να του δώσω μια εικαστική υπόσταση εντελώς ξεχωριστή και ως εκ τούτου ενδιαφέρουσα. Ετσι, το είχα για αρκετό καιρό πεταμένο σε μια άκρη του εργαστηρίου μου, ώσπου μια μέρα μπαίνοντας σε μια κάβα, είδα στα ράφια μια σειρά κεραμικών μπουκαλιών που περιείχαν μπίρα. Αγόρασα ένα μπουκάλι κι όταν αργότερα σπίτι μου διαπίστωσα τη συνάφεια που είχε το χρώμα του μπουκαλιού με το αυγό, σκέφτηκα να τα κολλήσω και έπειτα να τα ζωγραφίσω ως ενιαία πλέον επιφάνεια. Το νέο σχήμα που προέκυψε από τη συγκόλληση αυτών των δύο αντικειμένων μού θύμισε έντονα τα μαρμάρινα κυκλαδικά ειδώλια που έχουν μεγάλα κεφάλια και ισχνά άκρα. Επειτα από αυτό, άρχισα σταδιακά να δημιουργώ μια σειρά έργων που είχαν αυτήν ακριβώς την εικαστική «δομή».
Ζωγράφιζα δηλαδή σώματα στα μπουκάλια και πρόσωπα στα αυγά. Θα ήθελα λοιπόν να εξακολουθήσω τους πειραματισμούς μου πάνω σ’ αυτά τα υλικά, ώστε να δοκιμάσω τα όρια της χρήσης τους και της έκφρασής μου. Ο τρόπος αυτός άλλωστε με βοηθάει να μιλάω αφήνοντας υπονοούμενα, προκαλώντας συνειρμούς και κάνοντας χιούμορ. Δεν συμφωνείτε ότι συχνά οι άνθρωποι μεταχειρίζονται το χιούμορ για να θίξουν πολύ σοβαρά ζητήματα;
● Πόση αξία έχουν τα καθημερινά αντικείμενα που πληρώνουμε να χρησιμοποιούμε και πόσο διαρκεί η τέχνη πάνω τους;
Νομίζω ότι ο όρος της λεγόμενης Αrte Povera, της τέχνης δηλαδή που αναπτύσσεται με τη χρήση «φτωχών υλικών», υιοθετήθηκε για να περιγράψει περισσότερο παρά να εννοήσει, διότι τόσο τα υλικά όσο και οι άνθρωποι έχουν την αξία που τους δίνουμε εμείς. Τίποτα δεν έχει αξία, αν δεν του δώσεις αξία. Πάρτε για παράδειγμα το αυγό στρουθοκαμήλου.
Για έναν εικαστικό μπορεί να χρησιμεύει ως ένα μέσο γκροτέσκας έκφρασης, ενώ για κάποιον άλλον αποτελεί τον τρόπο για να χορτάσει την πείνα του… Στη μεν πρώτη περίπτωση η συμβολοποίηση δίνει νοητικό περιεχόμενο και ως εκ τούτου διάρκεια στο αντικείμενο, ενώ στη δεύτερη χρήση επέρχεται κορεσμός.
