«Κλεπταποδόχοι» χωρίς «υποδοχές»

Πρόσφατα πλεονάζει ο όρος «υποκλοπή» χωρίς να συναρτάται με την «κλοπή» που προηγείται για να επισημανθεί ό,τι αφορά την «κρυφή» και «επιδέξια» απάτη. Και πριν απ’ όλα δεν συζητιέται ο «ψηφιακός καπιταλισμός».

Η εννοιολόγηση αυτή προέκυψε επίσης από την αναγωγή του μέ­ρους σε όλο. Δηλαδή, της ψηφιακής δορυφορικής τηλεόρασης και του Internet σε κύριο ειδοποιό γνώρισμα της «νέας» φάσης που διανύει η καπιταλιστική κοινωνία. Αλλωστε τέτοιες απλουστεύσεις είχαν γραφεί την επομένη της εμφάνισης τεχνολογικών επιτεύξεων, όπως ήταν ο ηλεκτρισμός, το τηλέφωνο και το ραδιόφωνο.

Πρόκειται βέβαια για καινούργια κάθε φορά τροφοδοσία των μηχανισμών διάχυσης της «αγοραφοβικής» πολιτικής του κράτους. Η ιδιοτυπία του ηλεκτρονικού Μέσου, το οποίο δεν είναι αισθητηριακά ψηλαφήσιμο, συνέχεται με την αντίληψη της αυ­θυπαρξίας του. Επιπλέον, με την ικανότητα που φαίνεται να διαθέτει για τη μετατροπή του «φαινομένου» σε «ουσία» και το αντίστροφο, κατά τη διάζευξη που κι εδώ παραμένει ανθηρή.

Σε μια κοινωνία, όπως η δική μας, όπου ήδη αυτοπροβάλλεται ως «βάση δεδομένων» για το σύνολο των ορατών και των δυσδιάκριτων πτυχών της, μέσα από την κωδικοποίηση της υπόστασης των υπηκόων της, ακριβώς στον «σκληρό» δίσκο των επιτευγμάτων της ηλεκτρονικής, τι περιθώρια υπάρχουν για μορφές «άγραφου δικαίου»; Το μόνο που μπορώ να σας πω, πράγμα που μάλλον το υποθέτετε, είναι ότι οι εντεινόμενες «εκλεπτυσμένες» μορφές καταπίεσης δίνουν νέα ερεθίσματα για να εκφράζεται η dignitas hominis ως αντίσταση σε αυτές. Τι δεν γράφουμε στα παλιά μας παπούτσια, εννοώ στους παλιούς μας υπολογιστές, δεν μπορεί παρά να αφορά τι αίρει την αντίθεση κεφαλαίου και εργασίας. Για τούτο μας ενδιαφέρει να μπλοκάρουμε τους ομότροπους μηχανισμούς συλλογής και παραγωγής πληροφοριών.

Γενικότερα, βρίσκεται στο στόχαστρό μας η «cyberκουλτούρα» του πολυεθνικού κεφαλαίου ή του κεφαλαίου χωρίς εθνική σημαία. Κι ακόμη περισσότερο, η κεντροθέτησή της, μέσω του «commanagement» που οργανώνει δικτυωτά, ώς τις εσχατιές του πλανήτη μας και όχι μόνον, το «global village». Δεν έχουμε βέβαια την ψευδαίσθηση ότι μετέχουμε σε μια δικτυακή δομή «χωρίς κέντρο και ιεράρχηση. Ούτε βέβαια υποκύπτουμε στους «Fachidioten» του Διαδικτύου που υπόσχονται να μας γνωρίσουν τα πάντα. Γιατί γνωρίζουμε ότι για την ώρα τουλάχιστον, το κύριο πλεονέκτημα των ηλεκτρονικών βιβλίων είναι να μη μαζεύουν σκόνη.

Αμβλύνθηκε ή όχι η «τηλεξουσία»; Η «τηλεξουσία» διατηρεί ακόμα τον ρόλο της ως ο κυριότερος μηχανισμός διάχυσης της «αγοραφοβικής» πολιτικής του σημερινού κράτους. Κραδαίνει την ιδιοτυπία του «μέσου» και συνάμα την αυθυπαρξία του από την άποψη του σημαινομένου. Η εμπορευματοποίηση των συμβολικών αγαθών, ως «ειδήσεων» και ως «ψυχαγωγικών» προϊόντων, συνάπτεται με την καταναλωτική υπόσταση του κυρίαρχου τρόπου παραγωγής που ελέγχει τόσο τον εργάσιμο όσο και τον υπό διάθεση χρόνο. Γενικότερα, με ό,τι νοείται ως επιτάχυνση του χρόνου, με αναζωογονημένη την απόφανση: «Ο χρόνος είναι χρήμα».

Η θεωρούμενη ως «τέταρτη» εξουσία δεν είναι τίποτε άλλο από μια διπλή «σκίαση». Από τη μια η κρατική εξουσία δεν έχει οριοθετήσει επακριβώς ούτε έχει νομοθετήσει τα λειτουργικά όρια της «τηλεξουσίας» κι από την άλλη οι διαχειριστές της τελευταίας να μη χάνουν την ευκαιρία διεκδίκησης ενός διακριτού μεριδίου στους θεσμούς δημοσιότητας. Εμφανίζονται, δηλαδή, να παίζουν κάποτε ως απρόβλεπτοι παίχτες στη δεδομένη από πριν σκακιέρα των εξουσιαστικών σχέσεων.

Προφανώς μέρα με τη μέρα διευρύνον­ται και εκλεπτύνεται η διάδοση των μέσων «μαζικής επικοινωνίας» (εδώ και εκατό και πλέον χρόνια ο όρος «mass communication» δεν αναφέρεται στην επικοινωνία που οργανώνουν οι «μάζες», αλλά στην επικοινωνία που απευθύνεται προς τις «μάζες»). Πρώτιστα της «νέας γενιάς» των ηλεκτρονικών, έτσι που ο «πολιτισμός της εικόνας» να έχει εξελιχθεί σε ιδιόνομο μηχανισμό πολιτισμικής εξουσίασης.

Εχουν εντοπιστεί νέες δομές «βιοεξουσίας»; Εμπλουτίζοντας την απάντηση στο αμέσως προηγούμενο ερώτημα θα έλεγα ότι ο κοινωνικός βίος, στο πλαίσιο των πολιτικών του θεσμών, παράγει κάθε φορά το «σύστημα των βιο-εξουσιών» του. Ιδίως με τη συνδρομή των επιτεύξεων της Βιολογίας και κατά τον τρόπο που αυτές εφαρμόζονται και εκλαϊκεύονται. Ο,τι λοιπόν αφορά τον έλεγχο του ανθρώπινου όντος, ήδη πριν από τη σύλληψή του και μετά το θάνατό του, με την αξιοποίηση και την κληροδοσία των ζωτικών του οργάνων, συνιστά το πεδίο εκδίπλωσης της «Βιοπολιτικής» («Biopolitics»). Με την ίδια βέβαια ζυγαριά να γέρνει προς τον «βιολογισμό» της ιστορίας, σε συνδυασμό με μια αστυνομικού τύπου βελτιωμένη αντιμετώπιση του πολίτη εντός και εκτός των εθνικών κρατών και συναφώς εκτός του πλανήτη μας.

Το οικείο πρόσχημα είναι επίσης γνωστό: πρόκειται για τη ρύθμιση της «ασφάλειας» και της «ευημερίας» των ανθρωπίνων ζωών. Κι εδώ εμφιλοχωρεί η επαληθευόμενη κάθε φορά αξίωση: «η γνώση είναι δύναμη», η οποία ωστόσο δεν επιτελείται στον πύργο μιας εξουσίας που εμφανίζεται ως μονόλιθος χωρίς ρωγμές. Για παράδειγμα, η συγκρότηση των υποκειμένων ως υπηκόων δεν αποτελεί μόνο ζήτημα εγκλεισμού και «αγοραφοβίας», αλλά και διακύβευμα στο ενιαίο τρίπτυχο οικονομίας, πολιτικής και πολιτισμού, στο οποίο ο «εργαλειακός λόγος» μπορεί να χρη­σιμοποιηθεί και από την ανάποδη. Σε κάθε περίπτωση μπορεί να συμβάλει στην υπονόμευσή του.

Ηδη, νομίζω, έγινε αντιληπτό ποιες εκδοχές μιας τέτοιας «κοι­νωνικής λογικής» αποτελούν απειλή και αντίδοτο στην οποιαδήποτε «βιοεξουσία». Δηλαδή, σε κάθε ενέργεια που αποσκοπεί στην καθυπόταξη όλων των πτυχών του κοινωνικού μας βίου. Ακόμη κι αν συμμεριστούμε την πρακτική του αρχαίου σοφού, τον «πολιτισμόν εκτοπίζοντες», θα κουβαλούμε σε όλα τα σημεία του πλανήτη και όχι μόνο (όπως ακριβώς συμβαίνει αυτήν τη στιγμή) το ευτελές βαρέλι μας, υποδεικνύοντας έτσι την ανάγκη σχεδιασμού και ανάδυσης μιας «άλλης» κοινωνίας, σφήνα στην πλάτη της κοινωνίας που μας περιβάλλει.

Προφανώς δεν είναι μόνο η αρκετά ακίνητη κοινότητα των κι­νητών τηλεφώνων και ό,τι συναπαρτίζει τον κατώτατο κοινό παρο­νομαστή που υποβάλλουν οι διεθνοποιημένοι μηχανισμοί «πνευμα­τικής τεχνολογίας» και συναφούς χειραγώγησης. Δίπλα μας είναι οι αυτοσχεδιασμοί, η ενεργός πρόσληψη και διάχυση ανατρεπτικών αντιλήψεων, η ποικιλία «υβριδικών» πλαισιώσεων και η πολυκεντρική αμφισβήτηση των όρων αναπαραγωγής της εξουσίας. Και μέσα μας συνάμα είναι η χειραφετική συλλογιστική που ως πρακτική διανύει ένα ακόμη στάδιο ως ενεργός «διαλογικότητα» τωρινής και μελλοντικής κοινωνίας.

Οσο για την πολλαπλώς ασκούμενη βία –γιατί όχι;– θα γνωρίζει σειρά μορφών «αντιστάσεως». Εννοώ αυτήν που προέρχεται από τη φτώχεια και την ανεργία, από τον ξένο και τον «απόκληρο». Από την απελπισία της οδύνης και τις ωδίνες της χαράς, από εκείνους στους οποίους ο κόσμος τελειώνει και από τους άλλους στους οποίους χαράζει. Με τη μούντζα αλλά και με τριαντάφυλλο, με τον αποτροπιασμό αλλά και με το χαμόγελο. Με την εκτοξεύσιμη σιχασιά αλλά και με την πολλά υποσχόμενη χειραψία. Με τη μελαγχολία στο μάτι αλλά και με τον ενθουσιασμό στο στόμα.

Πώς κατανοούνται στις μέρες μας αυτές οι μορφές «αντίστασης»; Συχνά επιχειρείται να οριοθετηθούν ως ξέσπασμα της δράσης «περιθωριακών». Από ποιους; Πρωτίστως από τις «δυνάμεις καταστολής» και από όσους ανέλαβαν την πολιτική τους νομιμοποίηση, με προεξάρχουσα την «τηλεξουσία» που εστίασε σχεδόν αποκλειστικά τον φακό της στο «μπάχαλο».

Οι καταστροφείς χωρίς πρόσωπο καλύπτουν έτσι το σύνολο της οθόνης και της δημοσιότητας. Αλλά και ολίγιστοι από όσους πράγματι αυτοπεριχαρακώνονται, εκμεταλλευόμενοι κάθε μορφής «αβάτου», συμβάλλουν στην καταστροφή της δυνατότητας ανάδειξης των αιτίων και των μορφών της ευρύτερης και καταφανώς υπαρκτής κοινωνικής έκρηξης. Γιατί, ακόμη περισσότεροι, έχουν την πρόθεση να το αποτολμήσουν, αποστρέφοντας το πρόσωπό τους τόσο προς την ένστολη κρατική βία όσο και ως προς την «αυθόρμητη» βιαιοπραγία. Η δημοκρατία είναι πάντα μπροστά μας…

*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων