Για έναν «από τους άγνωστους στο ευρύ κοινό μαρξιστές»;

Συχνά δίδεται η ευκαιρία να μελετηθεί ακόμη περισσότερο το έργο του Σεραφείμ Μάξιμου (Γάνος Ανατ. Θράκης 1899-Βιέννη 1962). Η ροή των ερωτήσεων που ακολουθούν προκύπτει από τη συζήτηση με το περιεχόμενο του βιβλίου «Ο ελληνικός εικοστός αιώνας» (Αθήνα 2019). Ητοι:

Τι σημαίνει ότι ο Σ. Μάξιμος ήταν «ένας από τους άγνωστους στο ευρύ κοινό μαρξιστές διανοούμενους της εποχής», δηλαδή ποιας «εποχής» (647);

Πώς ακριβώς κατέστη «κριτικός προς τον πολιτικό υπερπροσδιορισμό της ιστορικής αντίληψης στους κόλπους της Αριστεράς» (647), χωρίς μάλιστα την αξιοποίηση του κειμένου τού Σ. Χλωρού: «Η “επανεξέτασις” της μαρξιστικής θεωρίας περί αξίας» [Η Νέα Οικονομία, Ζ (1953) 382-385];

Τούτο τον «έστρεψε προς την ιστορία» (647);

Πότε «μαθήτευσε κοντά» στον Camille-Ernest Labrousse (647), πριν εκδώσει το 1940 την πρώτη μελέτη «οικονομικής ιστορίας της Τουρκοκρατίας» (647, 723· μόνο που το «Τουρκοκρατία 1685-1789» είχε τεθεί σε παρένθεση);

Ο σ. και τώρα και το 1994 («Η δόμηση του εθνικού χρόνου», 193/194) επαναλαμβάνει αυτολεξεί αυτή την απόφανση της μαθητείας του Μάξιμου, για την οποία όμως ανατρέχω –με τη συμβολή του Γ. Μηλιού– στον Antoon De Baets, Censorship of Historical Thought, Westport – London 2002, 243, για να εντοπίσω την τριετία 1936-1939, «including with E. Labrousse» στη Sorbonne;

Το ψευδώνυμο «Χλωρός»: μία ώθηση στην επιλογή του μήπως ήταν το «brou», η φλούδα του πράσινου καρυδιού;

Κατά τη δεύτερη παραμονή του Μάξιμου στο Παρίσι (1947-1948) ήταν που ο Σβορώνος άρχισε να αποκτά την εκτίμηση ότι «για μένα είναι ο πιο μεγάλος ιστορικός της οικονομίας» ο Labrousse (Σύγχρονα θέματα, τχ. 35-37, Δεκ. 1988, 52);

Και η κατακλείδα: και οι δύο αξιοποίησαν το: Esquisse du mouvement des prix et des revenus en France au XVIIIe siècle (Paris 1933) και αργότερα το: La crise de l’ économie française à la fin de l’ Ancien Régime et au début de la Révolution (Paris 1944);

Δηλαδή, όταν «toute l’ école historique française est labroussienne»;

Και με τη «συγκυρία» να μας οδηγεί στο ψευδώνυμο «Minimus» (Η σοσιαλιστική, τ. Ββ,317);

Σ. Βόρειος και S. Vorios: La marine marchande grecque au XVIIIe siècle (Athènes 1940, ανάτ. από το περιοδικό Les Balkans), συνεργασία στο: La Pensée κ.λπ.(βλ. Η σοσιαλιστική, τ.Γ’, 478,268 και τ. Δ΄, 511);

Ως «νότιος» επιστρέφω στη Σοσιαλιστική σκέψη (τ.Γ’, 478): Σ. Βόρειος, «Για μια νεοελληνική οικονομική ιστορία», Νέα Εστία, ΛΒ’ (1942) 121-125, ΛΓ’ (1943) 166-172;

Για τη «βαθύτερη κοινωνική και πολιτική κρίση, αχώριστη από τη σχέση των κομμάτων και των τάξεων» βλ. Σ. Μάξιμος, «Κοινοβούλιο ή Δικτατορία;» [1930], Αθήνα 1975, 49;

Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή: «σταθεροποίησι», όχι μόνο της «δημόσιας, μα της όλης εθνικής, δηλαδή, καπιταλιστικής οικονομίας» (Σ. Μάξιμος, «Κοινοβούλιο ή Δικτατορία;», 135);

Ο Émile Coornaert (βλ. §. 16) δεν κορναρίζει στο παρόν βιβλίο, μολονότι ο ίδιος ο Μάξιμος τον ευχαριστεί μαζί με τον Labrousse για την «προθυμία και τη βοήθειά» τους στη συγκρότηση «ειδικών φροντιστηριακών εργασιών», στη Γαλλία («Η Αυγή», 81);

Κι αν γυρίσουμε δεκαετίες πίσω, από το 1936 δίδασκε στην École Pratique και ο Émile Coornaert, δημοσιεύοντας μάλιστα την ίδια χρονιά το «Travail et civilization à travers les âges», όπως μου το υπενθυμίζει ο Σεραφείμ;

Ακόμη και ο Μάξιμος (βλ.§.2), που σε λίγο θα έχει διανύσει μια ανάλογη τροχιά στη δίνη της ενδοκομματικής κρίσης, θα υπενθυμίσει ότι δεν συνιστά μαρξιστική ανάλυση της ελληνικής κοινωνίας ο τονισμός του «οικονομικού παράγοντα», κάτι βέβαια που δεν ανευρίσκεται στα «ασυγκρίτως ανώτερα» έργα του Σκληρού («Μερικά προβλήματα από την εξέλιξη του καπιταλισμού στην Ελλάδα», Σπάρτακος, 1 [1928] 11);

«Αφιέρωμα στον Σεραφείμ Μάξιμο», Αρχειοτάξιο, τχ.3 (Μάιος 2001) 50-89. Ο Ασδραχάς εξομολογείται: «Ομολογώ πως δεν έχω κάμει έρευνα που θα μπορούσε να δείξει τη θητεία του κοντά στον Labrousse στα χρόνια εκείνα. Μέσω ίσως του Labrousse και του καθηγητή Coornaert, έχει πρόσβαση στα γαλλικά αρχεία» (60,61);

Ο Φίλιππος στο «Αφιέρωμα στον Σεραφείμ Μάξιμο», ό.π., 54, παρατηρεί: «Σε άλλους τομείς, στους αρχαιολόγους, στους ιστορικούς, σκέφτομαι τον Χρήστο Καρούζο, σκέφτομαι τον Νίκο Σβορώνο, κομμουνιστές από πολύ νέοι και οι δύο, άλλους όπως ο Κωνσταντίνος Γεωργούλης, πριν γίνει ο θεωρητικός της ακραίας αντίδρασης…»;

Ετσι με ωθεί να ανατρέξω στη Σοσιαλιστική σκέψη, ιδίως στον Γ’ τόμο, αρχίζοντας από τον τελευταίο (176, 177, 616-618) και επιστρέφοντας στον πρώτο (174-177, 370, 444, 616-619), χωρίς όμως να παραβλέψω τον Σβορώνο που βέβαια όταν αυτοί οι δυο αρθρογραφούσαν στην Αναγέννηση (1926-1927) αυτός ήταν ακόμη απροβλημάτιστος μαθητής, γεννημένος άλλωστε τον Ιούλιο του 1911… (βλ. Συζητώντας για την Ιστορι(ογραφί)α σε καιρούς «πανδημίας», Αθήνα Γενάρης 2022, 516, passim).

*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων