Ιδιαίτερη προσοχή έδωσε ο τεχνίτης θεός στην κατασκευή μιας μεγάλης, γερής, στρογγυλής ασπίδας την οποία διακόσμησε μ’ εξαιρετική δεξιότητα, χωρίς ν’ αφήσει κανένα σημείο της ακάλυπτο. Πάνω στην ασπίδα σκάλισε τον σύμπαντα κόσμο, με πολλές κύριες εκφάνσεις του ανθρώπινου βίου.
Απεικόνισε τη γη, τον ουρανό, τη θάλασσα, τον ήλιο, το φεγγάρι, τους αστερισμούς που ρυθμίζουν τη ναυσιπλοΐα και τις αγροτικές εργασίες. Φιλοτέχνησε πολιτείες ανθρώπων σε κατάσταση ειρήνης και πολέμου· γεωργικές σκηνές με όργωμα, θερισμό, τρύγο· ποιμενικές σκηνές με στάνες, λιβάδια, βοσκή κοπαδιών και επιθέσεις αγρίων ζώων στην αγέλη· κυκλικούς και αντικριστούς χορούς ομορφοντυμένων κοριτσιών και αγοριών με πλήθος κόσμου να διασκεδάζει· τέλος, τον Ωκεανό σαν ένα μεγάλο, δυνατό ποτάμι που περιβάλλει τη γη.
Η μακροσκελής περιγραφή της ηφαιστότευκτης ασπίδας (Ιλ. Σ 478-608) δημιουργεί μια στιγμή ανάσας μέσα σ’ ένα κλίμα άγριων συμπλοκών, σκοτωμών, θλίψης και έντασης. Ενα πολεμικό –πλην όμως αμυντικό– όπλο που το χρησιμοποιούσαν κυρίως για την προστασία του πολεμιστή, επιλέγεται για να φέρει επάνω του σφυρηλατημένη όλη τη ζωή. Κατά παρόμοιο τρόπο, και η Ιλιάδα αποτελεί ένα πολεμικό έπος όπου δεν γίνεται λόγος μόνο για μάχες, αλλά μέσα από τους στίχους της αναδύεται όλος ο ανθρώπινος βίος.
Ο Αχιλλέας ξαναβγαίνει στον πόλεμο, όπου θα διαπράξει αγριότητες, φέροντας μια ασπίδα (αληθινό έργο τέχνης) με πολλές απεικονίσεις του ειρηνικού βίου: η ειρωνεία είναι μεγάλη. Από την άλλη, φέρει μια ασπίδα με απεικονίσεις ενός ήρεμου, μακροχρόνιου βίου τον οποίο ο ήρωας έχει απαρνηθεί για να ξεπληρώσει το ηθικό χρέος προς τον νεκρό φίλο του: η συγκίνηση του κοινού διεγείρεται.
Ο ποιητής είναι σαφής ως προς την ποιότητα της ζωής που προσφέρει μια πόλη όταν βρίσκεται σε καθεστώς ειρήνης ή πολέμου, χρησιμοποιώντας τ’ ακόλουθα παραδείγματα (Σ 490 κ.ε.):
i. σε μιαν όμορφη πόλη που επικρατεί ειρήνη γίνονται γάμοι και γλέντια· με αναμμένες δάδες οι νύφες οδηγούνται από το πατρικό στο καινούργιο τους σπίτι. Ακούγονται πολλά νυφιάτικα τραγούδια με συνοδεία αυλού και κιθάρας· επιδέξιοι χορευτές σκορπούν κέφι. Οι γυναίκες της πόλης στέκουν στην εξώπορτα των σπιτιών τους και με θαυμασμό παρακολουθούν τη γαμήλια πομπή. Την ίδια ώρα οι άντρες έχουν συγκεντρωθεί στην αγορά όπου κρίνεται μια σοβαρή αντιδικία. Η πόλη είναι μοιρασμένη στα δύο· όμως η υπόθεση διευθετείται ειρηνικά καθώς λειτουργούν οι νόμοι και οι δικαστικοί θεσμοί. Οι γέροντες έχουν κληθεί να δικάσουν και όποιος κρίνει δικαιότερα θα λάβει μεγάλη αμοιβή.
ii. Στο δεύτερο παράδειγμα, δύο στρατοί έχουν περικυκλώσει μιαν όμορφη πόλη και την πολιορκούν. Οι όροι που οι πολιορκητές έχουν θέσει είναι: άλωση της πόλης ή μοιρασιά των θησαυρών της στα δύο, μεταξύ αυτών και των κατοίκων. Οι πολιορκούμενοι αρνούνται και ετοιμάζονται για ενέδρα. Τα τείχη της πόλεως υπερασπίζονται γέροι, γυναίκες και μικρά παιδιά. Κοντά στις όχθες ενός ποταμού διεξάγεται άγρια συμπλοκή· η περιγραφή είναι εφιαλτική: η Εριδα, η Αντάρα και η ολέθρια Μοίρα του Θανάτου πρωταγωνιστούν· σέρνουν απ’ τα πόδια τους νεκρούς και τραβούν η κάθε μια προς το μέρος της τους ζωντανούς (πληγωμένους ή ακόμα ακέραιους). Το ρούχο της Μοίρας του Θανάτου είναι κόκκινο από το ανθρώπινο αίμα.
Στην εξωτερική λωρίδα ενός φοινικικού ασημένιου δίσκου από την Αμαθούντα της Κύπρου (περ. 700 π.Χ.) απεικονίζεται η πολιορκία μιας πόλης με τους υπερασπιστές της πάνω στους πύργους, ενώ οι εχθροί επιτίθενται κι από τις δύο πλευρές. Η απεικόνιση είναι σύγχρονη της εποχής του Ομήρου και μοιάζει πάρα πολύ με την εικόνα της πόλης σ’ εμπόλεμη κατάσταση που ο Ηφαιστος σφυρηλάτησε στην ασπίδα του Αχιλλέα.
*Διευθύντρια Ερευνών στην Ακαδημία Αθηνών
