«Τι είναι η πατρίδα μας; Μην είν’ οι κάμποι; / Μην είναι τ’ άσπαρτα ψηλά βουνά;» αναρωτιόταν ποιητικά ο Ιωάννης Πολέμης, και με το δίκιο του, διότι για να ορίσουμε το ποιος είναι ο προδότης και ποιος όχι, πρέπει να συμφωνήσουμε πρώτα στον ορισμό της πατρίδας. Εσχάτως, το καθεστώς κλείνει το μάτι στην ακροδεξιά του συνιστώσα: ό,τι γίνεται υπό τη σκέπη της ελληνικής σημαίας θεωρείται a priori πατριωτικό, σωστό και καλώς καμωμένο, ακόμα και αν είναι επαναπροώθηση, ή πνίξιμο παιδιών στα κύματα του Αιγαίου, ή και τα δυο.
Ομως άλλοι βλέπουν διαφορετικά το ζήτημα, θεωρώντας προδότες της πατρίδας αυτούς ακριβώς που εγκληματούν στο όνομά της. Αυτοί, οι διαφωνούντες, θεωρούν προδότες του ελληνικού πολιτισμού, π.χ., αυτούς που έχουν καταρρακώσει το Σύστημα Υγείας, παραδίδοντάς το βορά στο ιδιωτικό κεφάλαιο, με φρικαλέες παράπλευρες απώλειες: προχτές οι νεκροί από την πανδημία ξεπέρασαν τους 30.000.
Ή, αυτούς που ρίχνουν ευθεία βολή βομβίδας κρότου-λάμψης εναντίον διαδηλωτών, αυτούς που αν και εξωνημένοι διώκουν όσους αποκαλύπτουν τις λαμογιές τους, και αυτούς που συγκαλύπτουν όλα αυτά τα αίσχη. Ποιοι είναι οι προδότες της πατρίδας λοιπόν; Ολοι αυτοί ή εκείνοι που κατηγορούν το Λιμενικό γιατί κάνει pushbacks;
Για να απαντήσουμε στο ερώτημα, πρέπει να ξεψαχνίσουμε τη λέξη: τι είναι η πατρίδα; Το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας λέει πως πατρίδα είναι η χώρα καταγωγής ή γεννήσεως, είναι ο τόπος όπου ένα άτομο διαμορφώνεται ως προσωπικότητα (όπου γης και πατρίς), είναι επίσης οτιδήποτε συνδέει τα άτομα-μέλη ενός έθνους, το πάτριο έδαφος και η κοινή κληρονομιά τους, καθώς και τα ίδια τα μέλη του συνόλου, ο λαός μιας χώρας. Ακραία έκφραση της έννοιας, το τρίπτυχο «πατρίς-θρησκεία-οικογένεια», το οποίο κρέμεται, γενικώς, στην άκρη υπερπατριωτικών ή εθνικιστικών χειλέων που έχουν αναγάγει σε απόλυτη αξία την πατρίδα.
Η λέξη είναι ποιητικός τύπος του θηλυκού του επιθέτου «πάτριος» – οι αρχαίοι έλεγαν «πατρίς πόλις», αλλά η πατρίδα απαντά ουσιαστικοποιημένη ήδη από τον Ομηρο. Η πατρίδα κατάγεται βέβαια από το «πατήρ», τον πατέρα, που στην αρχαιότητα σήμαινε τον αρχηγό της οικογένειας. Ο πατήρ είναι μια πανάρχαια λέξη: «pa-te» για τους Μυκηναίους, «pater» στην ινδοευρωπαϊκή γλωσσική οικογένεια, το ίδιο στα λατινικά, «fadar» για τους Γότθους, «fater» για τους αρχαίους Γερμανούς, «father» αγγλικά, κ.λπ. Στην πατριαρχική κοινωνία είναι επόμενο πως η γη, που ανήκει στον πατέρα, τον αρχηγό της πατριάς, της οικογένειας, της φυλής ή του έθνους, θα λέγεται «πατρίδα» και όχι μητρίδα…
Ωστόσο, η πρώτη γλώσσα που μιλάμε όλες και όλοι είναι η μητρική, γιατί το μωρό από τη μητέρα μαθαίνει να μιλάει. Και μια που μιλάμε για γλώσσα και πατρίδα, ο Φερνάντο Πεσόα είχε πει: «minha pátria é a língua portuguesa» (η πατρίδα μου είναι η πορτογαλική γλώσσα), συμφωνώντας με τον Ρωσοαμερικανό νομπελίστα ποιητή Τζόζεφ Μπρόντσκι: «Για έναν συγγραφέα υπάρχει μόνο ένα είδος πατριωτισμού: η στάση του απέναντι στη γλώσσα», είχε δηλώσει.
Αλλοι λένε πως πατρίδα τους είναι τα παιδικά τους χρόνια, κι ίσως αυτές οι αξίες, δηλαδή η πολύτιμη παιδικότητα και αθωότητά μας, η γλώσσα, το δίκιο, η ανθρωπιά, η ελευθερία και η δημοκρατία, όλα αυτά ίσως να είναι η αληθινή πατρίδα μας, που η υπεράσπισή της, αυτό το «αμύνεσθαι περί πάτρης», να είναι ο εις άριστος οιωνός, που έλεγε κι ο Ομηρος.
? Μια γλώσσα μια πατρίδα
Μια χούφτα είν’ ο άνθρωπος από στυφό προζύμι
γεννιέται σαν αρχάγγελος πεθαίνει σαν αγρίμι
του μένει μόνο στη ζωή μια γλώσσα μια πατρίδα
η πρώτη του παρηγοριά και η στερνή του ελπίδα
Ολο το βιος κι η προίκα του ένας καημός στα στήθια
κι ο τόπος που τον γέννησε η δυνατή του αλήθεια…
Στίχοι: Νίκος Γκάτσος,
Σύνθεση: Σταύρος Ξαρχάκοςαπό το άλμπουμ «Τα κατά Μάρκον»
Τραγούδι: Γιώργος Νταλάρας
